kralica elzabet

Çətin miras, 70 illik taxt-tac və… Kraliça II Elizabet nələrlə yadda qaldı? – FOTOLAR

Baxış sayı: 293
Böyük Britaniya Kraliçası II Elizabet sentyabrın 8-də 96 yaşında vəfat etdi. Elizabet Britaniyada və dünyada ən uzun müddət şahlıq edən monarx oldu. Kraliçanın hakimiyyətinin 70 ili ərzində texnologiyanın sürətli inkişafının, kosmosun fəth edilməsinin və silahlanma yarışının, sosialist sisteminin dağılmasının, dünyanın tamamilə yenidən formalaşdırılmasının, iqtisadi böhranların və çılğın hərbi ekspansiyaların şahidi oldu. II Yelizaveta taxtda olarkən İngiltərənin özü dəyişdi və Uinston Çörçilldən Liz Trussa qədər 15 Britaniya Baş naziri Kraliça ilə birlikdə səhnədə oldu. II Elizabet Britaniya monarxiyasının simasını necə dəyişdi və onun kraliçalığı nələrlə yadda qalacaq? “Lenta.ru” bu barədə maraqlı məqalə dərc edib. “Gencaile.az” saytı istinadla yazını təqdim edir:

 

Taxt-taca növbədənkənar gəliş

Rəssam Con Helier Lander tərəfindən çəkilmiş II Yelizavetin körpəliyinin portreti

Elizabet kral V Corcun ikinci oğlu Şahzadə Albertdən sonra anadan olub və ümumiyyətlə, heç vaxt kraliça olmamalı idi. 1936-cı ildə V Corcun ölümündən sonra taxta onun böyük oğlu Edvard oturdu. Ancaq tezliklə ölkədə konstitusiya böhranı başladı – yeni kral boşanmış amerikalı sosialist Uollis Simpsonla evlənmək istədiyini bildirdi. Bu evliliyə hökumət və Anqlikan Kilsəsi qarşı çıxdı: keçmiş əri hələ sağ olan boşanmış qadınla evlənmək dini prinsiplərə tamamilə zidd olardı. Ətraf mühitin təzyiqinə baxmayaraq, Edvard sevginin lehinə seçim etdi və taxtdan imtina etdi. Kiçik qardaşı Albert kral oldu, tacqoyma mərasimindən sonra VI Corc adını aldı.

Taxtdan imtina edən Vindzor hersoqu Edvard arvadı Uollis Simpsonla. Fransanın Tur şəhəri: 3 iyun 1937-ci il

1952-ci il fevralın 6-na keçən gecə VI Corc trombozdan öldü. Atasının ölüm xəbərindən yeniyetmə Elizabet Keniyada xəbər tutdu və Böyük Britaniya kraliçası kimi Londona qayıtdı. “Mən belə gənc yaşda üzərimə qoyulan bu çətin yükdə kömək üçün Allaha dua edirəm”, dedi yeni şahzadə.

Elizabet kifayət qədər çətin dönəmdə taxt-taca çıxdı: atasının dövründə Britaniya İmperiyasının dağılması başladı – Hindistan, Pakistan, Birma və Seylon müstəqillik qazandı, Fələstinin yerində gənc bir yəhudi dövləti – İsrail yarandı. Beynəlxalq vəziyyət də çətin olaraq qalırdı: dünya İkinci Dünya müharibəsinin yaralarından yenicə sağalırdı və SSRİ ilə ABŞ arasında “soyuq müharibə” artıq güclənirdi.

TV kraliçası

Kraliça II Elizabet və Edinburq hersoqu tacqoyma mərasimindən sonra Bukinqem sarayının eyvanından izdihama əl yelləyirlər: London, 2 iyun 1953-cü il

Elizabetin tacqoyma mərasimi 2 iyun 1953-cü ildə baş tutdu. Mərasim ölkə tarixində ilk dəfə olaraq televiziya ilə yayımlanıb. Onu dünyada milyonlarla insan izləyirdi və bir çox britaniyalılar hətta ilk televizorlarını bunun üçün alıblar.

“İnsanlar mənə inanmaq üçün məni görməlidirlər”, – deyə bildirmişdi.

 

Gözlənilməz dostluq

Kraliça II Elizabet Birlik ölkələrinin baş nazirləri və liderləri, o cümlədən Uinston Çörçil ilə: 1952-ci ilin dekabrı

25 yaşlı kraliça ilə anlaşmalı olan ilk Britaniya Baş naziri, çox qeyri-adi və ünsiyyət qurmaq olduqca çətin olan siyasətçi Uinston Çörçill idi. Tarixçilər deyirlər ki, Çörçill taxtda “olduqca uşağın” əyləşməsindən o qədər əsəbiləşib ki, hətta qəzəbindən ağlayıb. Lakin zaman keçdikcə onun kraliçaya münasibəti dəyişdi və hətta aralarında dostluq yarandı. Məhz Çörçilldən II Elizabet Baş nazirlərlə müntəzəm auditoriya təcrübəsinə başladı və öldüyü günə qədər davam etdi. Onların görüşləri tez-tez zarafatlar və gülüşlərlə müşayiət olunurdu.

 

Süveyş böhranı

“HMS Theseus” təyyarədaşıyan gəmisinin göyərtəsində əsgərlər və “Westland Whirlwind” helikopterləri: Port Səid, Misir – 1956-cı il

Çörçill 1955-ci ildə səhhəti ilə əlaqədar istefa verdi. Onu bu vəzifədə Mühafizəkarlar Partiyasından Entoni İden əvəzlədi. Bununla belə, 1956-cı ildə başlayan Süveyş böhranı səbəbindən onun Baş nazir vəzifəsi qısamüddətli və son dərəcə uğursuz oldu.

Misirin yeni hakimiyyət orqanlarının ABŞ və Böyük Britaniya ilə ziddiyyətləri, eləcə də iki Qərb dövlətinin Asvan bəndinin tikintisini maliyyələşdirməkdən imtina etməsi Qahirəni Süveyş kanalını milliləşdirməyə sövq etdi. Buna cavab olaraq gəmiçilik arteriyasının paylarının bir hissəsinə sahib olan Böyük Britaniya Misirə hücum etmək üçün Fransa və İsraillə gizli müqavilə imzaladı. Hərbi uğurlara baxmayaraq, Böyük Britaniya və Fransa ABŞ, SSRİ və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının güclü təzyiqləri ilə üzləşdilər və qoşunlarını geri çəkməyə məcbur oldular. Əməliyyatın uğursuzluğu Edeni istefa verməyə məcbur etdi.

 

Bir imperiyanın ölümü

Qananın müstəqilliyi qeyd edilir: 1957-ci il

Süveyş böhranı Böyük Britaniyanın dünyadakı mövqeyini xeyli sarsıtdı: məlum oldu ki, ölkə dünya lideri statusunu itirib və ABŞ-dan çox asılı vəziyyətə düşüb. Bu, yalnız II Elizabetin atasının dövründə başlayan İngiltərənin koloniyalarının itirilməsi prosesini sürətləndirdi.

Qanadan başlayaraq, Afrikadakı digər Britaniya koloniyaları bir-birinin ardınca müstəqilliklərini elan edirdilər. Dekolonizasiyanı Edendən sonra Baş nazir olan Harold Makmillan dəstəkləyirdi. Keyptaunda çıxış edən siyasətçi etiraf etmişdi: “Dəyişiklik küləyi bu qitə üzərində əsir. Böyük Britaniya bununla hesablaşmalıdır”.

Britaniya İmperiyasının dağılması nəhayət, 1997-ci ildə Honq-Konqun Çinə verilməsi ilə bitdi. Onu cəmi 16 ölkədən ibarət Millətlər Birliyi əvəz etdi.

 

Əlahəzrətin ən böyük səhvi

Kraliça II Elizabet və şahzadə Filip Aberfanda torpaq sürüşməsi nəticəsində 100-dən çox uşağın öldüyü yerdə: 29 oktyabr 1966-cı il

1966-cı ildə Böyük Britaniya dəhşətli faciə ilə sarsıldı: Cənubi Uelsin Aberfan kəndindəki kömür mədənində qayaların uçması hadisəsi baş verdi. Sürüşmə bir neçə dəqiqə ərzində dağın ətəyində yerləşən məktəbi bürüdü. Qurbanların əksəriyyəti 7-10 yaşlı olmaqla 116 uşaq olub. Aberfan bütün gələcək nəsli itirdi.

Onun varlığının xilasetmə əməliyyatlarını dayandıracağından qorxan Elizabet əri Filipi Aberfana göndərdi. “İnsanların diqqəti mənə yayınacaq və dağıntılar altında tapıla biləcək bəzi uşaqları görməyəcəklər”, deyə kraliça bildirib.

Elizabet faciədən cəmi səkkiz gün sonra zərər çəkmiş kəndə baş çəkib və uzun müddət seçimindən peşman olub. “Mənə elə gəlir ki, bütün hakimiyyətim dövründə ən böyük səhvlərimdən biri əvvəllər Aberfana gəlməmək idi”, – vurğulayıb.

 

İrlandiya qarışıqlığı

Polis idarəsində bir polis müfəttişinin ölümü ilə nəticələnən partlayış ərazisi: Belfast, Şimali İrlandiya – noyabr 1971-ci il

1960-cı illərin sonlarında Şimali İrlandiyada regionun Böyük Britaniyadan müstəqilliyi və İrlandiya Respublikasına birləşməsi hərəkatı geniş vüsət alırdı. “Respublikaçılar” və “sadiqlər” arasında “bəla” adlanan qanlı qarşıdurmanın başlanmasının şərti tarixi 1969-cu il hesab olunur. Sonra hər iki düşərgənin tərəfdarları Şimali İrlandiyanın Londonderri şəhərində çoxgünlük küçə döyüşü keçiriblər.

Şimali İrlandiya hökumətinin başçısı Londondan Britaniya qoşunlarını gətirməyi xahiş etdi. 1971-ci ildə separatçı İrlandiya Respublika Ordusu ilk İngilis əsgərini öldürdü. Ümumilikdə, münaqişənin 38 ili ərzində hər iki tərəfdən 3,5 min insan həlak olub.

 

Londonderridə “Qanlı bazar günü” 

“Qanlı bazar günü” hadisələrindən sonra Şimali İrlandiyanın Londonderri şəhərinin küçələrində yanğın: 1972-ci ilin fevralı

30 yanvar 1972-ci ildə Britaniya hərbçiləri Londonderridə dinc nümayişi gülləbaran etdi. Yeniyetmə və bir keşiş də daxil olmaqla, 13 silahsız etirazçı öldürülüb. Hadisə şahidləri bildiriblər ki, hərbçilər qaçmaq istəyənləri və ya yaralılara kömək etmək istəyənləri soyuqqanlılıqla güllələyib, təcili yardım maşınlarını yaxın buraxmayıblar.

Tarixə “Qanlı bazar günü” kimi düşən bu hadisə təkcə irlandiyalı separatçıları deyil, bir çox ingilis siyasətçilərini də qəzəbləndirib. Xüsusilə, qəzəb doğuran məqam həmin il etirazçıları güllələyən əsgərlərə komandanlıq edən polkovnik-leytenant Derek Vilfordun II Elizabet tərəfindən Britaniya İmperiyasının ordeni ilə təltif edilməsi idi.

 

Xanım və kraliça

Kraliça II Elizabet və Baş nazir Marqaret Tetçer Birlik ölkələrinin hökumət başçılarının görüşü münasibətilə toplantıda. Lusaka, Zambiya: oktyabr 1979-cu il

4 may 1979-cu ildə Böyük Britaniya tarixində ilk dəfə Marqaret Tetçer Baş nazir oldu, sərtliyinə və əyilməzliyinə görə “Dəmir Ledi” ləqəbini aldı. Onun rəhbərliyi altında Böyük Britaniya Folklend adaları uğrunda Argentina ilə müharibəyə girdi. Hərbi kampaniyanın uğuru Süveyş böhranı üçün bir növ qisas oldu və bu günə qədər hələ də ən parlaq və ən uğurlu Britaniya siyasətçilərindən biri hesab edilən Tetçerin Baş nazirliyini müəyyən etdi.

Göründüyü kimi, Tetçer və Elizabet – Britaniyanın başında duran, cəmi altı ay fərqlə doğulmuş iki qadın – bir araya gəlməli idilər. Bununla belə, hər ikisinin bioqrafları və mətbuat onlar arasındakı münasibətlərin son dərəcə gərgin olduğuna inanırlar.

1986-cı ildə “The Sunday Times” II Elizabetin köməkçilərinə istinadən yazır ki, kraliça Baş nazirin siyasətindən çox narazıdır. Tetçer Cənubi Afrikada aparteidə qarşı sanksiyalar tətbiq etməkdən qəti şəkildə imtina etdi, bu, kraliçanın fikrincə, İngiltərənin regionun digər ölkələri ilə münasibətlərinə xələl gətirdi. Bukinqem sarayı tərəfindən bu xəbərlər əlbəttə ki, təkzib edildi.

Silah gücündə tac

Bu arada İrlandiyada “bəlalar” səngiməyib. 27 avqust 1979-cu ildə İrlandiya qırıcıları II Elizabetin əmisi oğlu, ailəsi ilə birlikdə İrlandiyanın şimal-qərbindəki bağ evində istirahət edən 79 yaşlı lord Luis Mountbattenin yaxtasını partladıblar. Mountbatten ilə birlikdə onun nəvəsi, qızının qayınanası və yaxtada işləyən irlandiyalı oğlan ölüb. Həmin gün qırıcılar İrlandiyanın şimal-şərqində Britaniya konvoyunu partladıb, 18 hərbçi həlak olub.

1984-cü il oktyabrın 12-də irland ekstremistləri Britaniya Mühafizəkarlar Partiyasının qurultayının keçirildiyi Briqtondakı “Grand” hoteli bombaladılar. Beş nəfər həlak olub, 30-dan çox insan yaralanıb. Hücum zamanı Baş nazir Marqaret Tetçer möcüzəvi şəkildə xəsarət almayıb.

 

Çoxdan gözlənilən barışıq

Elizabet Şimali İrlandiyanın baş nazirinin müavini Martin Makqinneslə əl sıxır, onun yanında Baş nazir Peter Robinson dayanır. Belfast, 27 iyun 2012-ci il

1990-cı illərdə sülh prosesi başlayır. Onun əsas nəticəsi 1998-ci ildə Belfast sazişinin imzalanmasıdır. 2011-ci ildə Kraliça II Elizabet son 100 ildə İrlandiya Respublikasına səfər edən ilk Britaniya monarxı oldu. Və 2012-ci ildə kraliça əmisi oğlunun qətli zamanı qrupa rəhbərlik edən İrlandiyanın keçmiş rəhbəri ilə ilk dəfə görüşdü və onun əlini sıxdı.

“Bu hadisələr hamımıza, bir çoxumuza şəxsən toxundu və ağrılı miras olaraq qalır. Biz ölənləri və ya yaralananları, onların ailələrini heç vaxt unuda bilmərik. Geriyə baxanda hamımız başa düşürük ki, fərqli bir şey etməliydik və ya ümumiyyətlə, etməməliydik”, – Kraliça Dublində bildirib.”

 

Monarxiyanın təkamülü

İngiltərə və dünya ilə yanaşı, Britaniya monarxiyasının özü də sürətlə dəyişirdi. II Elizabetin dövründə getdikcə daha açıq olur: Bukinqem sarayına ekskursiyalar aparılmağa başlayır və kral ailəsi üzvlərinin həyatından olan əsas hadisələr ictimailəşir, bütün dünyaya yayımlanır.

Kral ailəsinin üzvləri özləri də daha sərt protokola əməl etməməyə və adi britaniyalılar kimi geyinməyə, eyni çəkildə əylənməyə və hətta cəmiyyətin aşağı təbəqələrindən olan insanlarla evlənməyə başlayırlar.

 

İnsanlara daha yaxın

II Elizabet və Şahzadə Filip “Kral Yürüyüşü”ndə

Britaniya kraliçası tez-tez öz nümunəsi ilə dəyişiklik tonunu təyin edir. Hələ 1970-ci ildə II Elizabet subyektlərlə ünsiyyətin yeni təcrübəsini, sözdə “kral gəzintisi”ni – şəhərin küçələrində gəzərək, adi insanlarla salamlaşıb ünsiyyət qurdu. Və 1992-ci ildən Britaniya monarxı hətta vergi ödəməyə başladı.

Bundan əlavə, Britaniya kraliçası yumor hissindən də məhrum deyildi: o, Londonda Olimpiya Oyunlarının açılışı üçün Bondiana ruhunda bir videoda rol aldı və nəvəsi Şahzadə Harri ilə birlikdə ABŞ Prezidenti Barak Obamaya komik videomesaj yazdı. “Gəlin özümüzü çox ciddi qəbul edək. Heç birimizin müdriklik üzərində inhisarımız yoxdur”, – Kraliça mesajında qeyd etmişdi.

 

Kral neytrallığı

Kraliça II Elizabet ailəsinin əhatəsində. (soldan sağa): Şahzadə Anne, Şahzadə Endryu, Şahzadə Filip, Kraliçanın özü, Şahzadə Edvard və Şahzadə Çarlz. Bukinqem sarayı, 1972-ci il

II Elizabet heç vaxt siyasi mövqeyini səsləndirməyib və hökumətin hərəkətlərini tənqid etməyib. Lakin bu, Britaniya kraliçasının doğma ölkəsində və dünyada baş verən mühüm hadisələrə məhəl qoymadığı anlamına gəlmir: onun sözləri həmişə sülhə səsləyib, xalqı çətinlik və məhrumiyyət anlarında ruhlandırır, daha parlaq gələcəyə ümid verirdi.

“Mən sizi döyüşə aparmıram və qanunlar yazmıram. Amma yenə də nəyəsə qadirəm. Mən ürəyimi və sədaqətimi bu köhnə adalara və Böyük Britaniya xalqına verə bilərəm”, – Elizabet bildirmişdi.

 

Gizli təsir

Kraliça Elizabet Kral Hərbi Hava Qüvvələri bazasını ziyarət edərkən gülümsəyir: Marham, İngiltərə – 4 fevral 2008-ci il

Bununla belə, Böyük Britaniyanın siyasi həyatında II Elizabetin rolunun sırf mərasim xarakteri daşıdığını düşünmək səhv olardı. “The Guardian” qəzeti araşdırma aparıb və məlum olub ki, kraliça və onun vəkilləri qanunvericilikdə dəyişikliklərin kral ailəsinin maraqlarına uyğun olduğu halda lobbiçiliyə nail olublar. Bunun üçün onlar “kral razılığı” prosedurundan istifadə ediblər ki, bu prosedura əsasən, parlament qanun layihəsinə baxmaq üçün kral ailəsinin imtiyazlarına və şəxsi maraqlarına toxuna bilərsə, monarxın razılığını almalıdır. Məsələn, Milli Arxiv sənədlərinə görə, 1970-ci illərdə II Elizabetin şəxsi vəkili monarxın səhmlərini ictimaiyyətə açıqlamamaq üçün Maliyyə Şəffaflığı Qanun layihəsini dəyişdirmək üçün nazirlərə təzyiq göstərib.

Həyat yoldaşının ölümü

Kraliça Elizabet və əri Şahzadə Filip Maltada bal ayı zamanı: Kral Hərbi Dəniz Qüvvələrində xidmət edir. 1947-ci il

2021-ci il aprelin 9-da II Elizabetin əri Şahzadə Filip, yüzilliyinə iki ay qalmış 99 yaşında vəfat etdi. Onların oğlu Şahzadə Endryuya görə, itki kraliçanın həyatında böyük bir boşluq buraxdı. Bununla belə, ərinin ölümündən cəmi dörd gün sonra Britaniya monarxı artıq krallıq vəzifəsinin icrasına qayıdıb. O, həmçinin Filipin dəfn mərasimində mətanət və dözümlülük nümayiş etdirərək, onunla vida mərasiminə taxta çıxmazdan əvvəl yaşadıqları Maltada çəkilmiş bir foto ilə gəldi.

 

Qaranlıq yubiley

Kraliça “platin yubileyi”ni qeyd edərkən ailəsi ilə əhatə olunub: solda – Şahzadə Çarlz həyat yoldaşı Kamilla ilə, sağda – Şahzadə Uilyam həyat yoldaşı Ketrin və uşaqları ilə: Şahzadə Corc, Şahzadə Şarlotta və Şahzadə Lui. Bukinqem sarayı, 2 iyun 2022-ci il

2022-ci ilin iyununda II Elizabeta platin yubileyini – taxta çıxmasının 70 illiyini qeyd etdi. Bayram tədbirləri hərbi parad, konsertlər və Kraliça və Taxt-taca həsr olunmuş çoxsaylı sərgilərlə müşayiət olundu.

Lakin krallıqda başlayan siyasi böhran tezliklə tədbirlərə kölgə saldı. “Downing Street”də karantin rejimini pozan partiyalara görə yalnız etimadsızlıq səsverməsindən yayınmağı bacaran Baş nazir Boris Conson yeni bir qalmaqala qarışdı: onun yaxın silahdaşı Kris Pinçer sərxoş vəziyyətdə təcavüzdə günahlandırıldı. Məlum olub ki, Pinçerdən əvvəllər də dəfələrlə şikayət edilib və Conson ittihamlardan nəinki xəbəri olub, həm də tabeliyində olan işçinin davranışını ələ salıb. Qalmaqal Baş naziri iyulun 7-də istefa verməyə məcbur etdi.

Consonu hakim Mühafizəkarlar Partiyasının rəhbəri vəzifəsində əvvəllər xarici işlər naziri vəzifəsində çalışmış Liz Truss əvəz edib. Sentyabrın 6-da II Elizabet həm Şotlandiyanın Balmoral qəsrində görüşlər keçirdi, həm də Trussu Böyük Britaniyanın Baş naziri vəzifəsinə təyin olunmasına xeyir-dua verdi.

Kraliçanın ölümü

Görünür ki, kraliça çox yorulmuşdu. Həkimlər II Elizabetə dincəlməyi və ertəsi günə, sentyabrın 7-nə planlaşdırılan Şəxsi Şuranın iclasını ləğv etməyi tövsiyə ediblər. Amma fasiləyə baxmayaraq, kraliçanın vəziyyəti pisləşməkdə davam edib ki, bu da həkimlərin ciddi narahatlığına səbəb olub. Sentyabrın 8-də isə II Elizabet 97 yaşında vəfat edib. Gözlənildiyi kimi, şahzadə Çarlz Böyük Britaniyanın yeni kralı elan ediləcək. Bundan sonra o, krallıq boyu matəm turnesinə çıxacaq və regionların rəhbərliyi, eləcə də adi təbəələrlə görüşəcək. Kraliçanın cənazəsi Şotlandiyadan Vestminster sarayına aparılacaq. II Elizabetin dövlət dəfni onun ölümündən 10 gün sonra, sentyabrın 18-də Westminster Abbeydə keçiriləcək.

 

Turan Abdulla




Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir