Hər il yanvarın 1-də dünya miqyasında Yeni İl qeyd olunsa da, bəzi ölkələrdə, xüsusilə də ortodoksal xristian kilsəsi tərəfindən qəbul edilən Yuli təqvimi ilə bağlı ənənələr hələ də yaşamağa davam edir. Bu günlərdə, yanvarın 13-ü gecəsi bir çox ölkədə “Köhnə Yeni İl” adlandırılan bayram kimi qeyd olunur. Bu yazıda, köhnə yeni ilin tarixi kökləri, müxtəlif ölkələrdəki qeyd etmə ənənələri və bu təqvimin dəyişməsinin səbəbləri haqqında məlumat verəcəyik.
Köhnə yeni il: Yuli təqvimi və tarixi mənşəyi
Köhnə Yeni ilin yaranmasının əsas səbəbi Yuli təqvimi ilə bağlıdır. Yuli təqvimi, e.ə. 45-ci ildə Roma imperatoru Yuli Sezar tərəfindən hazırlanmış və uzun müddət dünyanın bir çox yerində istifadə olunmuşdur. Bu təqvimdə ilin başlanğıcı 1 yanvar olaraq müəyyən edilmişdi. Lakin Yuli təqviminin bir neçə texniki çatışmazlığı vardı: il ölçüsü səhv idi və təqvim ildən ilə daha çox sıxışırdı.
Daha sonra, 1582-ci ildə Papa XIII Qriqori tərəfindən yeni bir təqvim təqdim olundu – Qriqorian təqvimi. Bu təqvim, artıq daha dəqiq bir il ölçüsü təmin edirdi və dünyanın böyük hissəsi buna keçdi. Qriqorian təqvimi qəbul olunduqdan sonra Yuli təqvimi artıq köhnə olaraq qalırdı, amma bəzi ölkələr və xüsusilə ortodoksal kilsələr hələ də Yuli təqvimindən istifadə etməyə davam etdilər.
Rusiyada köhnə yeni il
Yuli təqvimi ən çox Rusiyada və digər pravoslav ölkələrində tətbiq olunur. Rusiyada 1918-ci ilə qədər Yuli təqvimi istifadə edilirdi və bu dövrdə Yeni İl yanvarın 14-də qeyd olunurdu. Lakin 1918-ci ildə Sovet İttifaqı Qriqorian təqviminə keçid etməyə başladı, lakin bəzi ənənələr hələ də qalırdı. Məsələn, 13 yanvar gecəsi Köhnə Yeni İl olaraq qeyd olunmağa başlandı.
Sovet İttifaqında, xüsusən 1935-ci ildən etibarən, köhnə Yeni İl bayramı yenidən populyarlaşdı. Bu bayram, sosial və mədəni ənənə olaraq hər il təkrarlanmağa başladı. Həmin dövr ərzində köhnə yeni il, xalq arasında əyləncə və dostluq bayramı kimi qeyd edilirdi. Bir çox rus ailələri, yaxınları ilə bir araya gəlir, ənənəvi yeməkləri hazırlayır və keçmiş təqvimə uyğun olaraq Yeni ili qarşılayırdılar.
Qriqorian və yuli təqvimləri arasında fərqlər
Yuli və Qriqorian təqvimləri arasındakı əsas fərq ondan ibarətdir ki, Yuli təqvimi hər ilin 365.25 gün olması hesabına ilin uzunluğunu bir qədər daha dəqiq ölçürdü, lakin kiçik bir səhv yığılaraq təqvimdə hər 128 ildə bir gün itirirdi. Bu isə zamanla hər il təqviminin daha çox geri qalmasına səbəb olurdu. Qriqorian təqvimi isə bu səhvi aradan qaldırmaq üçün daha yüksək dəqiqliklə hesablanmışdır.
Yuli təqviminin təməlində də bu nəzəriyyə dayanır ki, ilin 365.25 gün olduğunu qəbul etməklə, hər 4 ildən bir artıq gün əlavə etmək lazımdır (məsələn, sıçrayış ili). Bu səbəbdən Yuli təqvimi ilə ilin başlanğıcı Qriqorian təqvimindən bir neçə gün fərqlidir.
Dünyada köhnə yeni il: Hansı ölkələr qeyd edir?
Köhnə Yeni il, yalnız Rusiyada deyil, bir çox pravoslav ölkələrində qeyd olunur. Bu ölkələrdə, kilsənin təqvim sisteminə uyğun olaraq 13 yanvar gecəsi çoxsaylı əyləncələr, şənliklər və ailə toplantıları təşkil olunur. Yuli təqvimi ilə yaşayan digər ölkələr arasında Gürcüstan, Moldova, Ukrayna, Belarus, Serbiya, Çernoqoriya, Makedoniya və İsveçrənin bəzi almandilli bölgələri də yer alır.
Serbiya və Çernoqoriya: Bu ölkələrdə Yuli təqvimi ilə işləyən pravoslav kilsəsi olduğu üçün, Köhnə Yeni il ənənəsi hələ də canlıdır. Burada “Serbiyanın Yeni ili” adı altında bayram qeyd edilir. Yanvarın 13-ü, ölkə üzrə müxtəlif mədəniyyət tədbirləri və əyləncələrlə keçirilir.
Moldova və Ukrayna: Bu iki ölkə də köhnə yeni ili geniş şəkildə qeyd edirlər. Moldova, xüsusən, Sovet dönəmindən sonra köhnə yeni il bayramını qeyd etmə ənənəsini davam etdirir. Ukraynada isə bu bayram həm pravoslav kilsəsi tərəfindən, həm də cəmiyyətin bir hissəsi tərəfindən qeyd edilir.
İsveçrə və Makedoniya: Yuli təqvimi ilə bağlı ənənə hələ də İsveçrənin almandilli bölgələrində mövcuddur. Makedoniyada isə, Köhnə Yeni il, əsasən, xalq arasında bir çox adət-ənənələrlə qeyd olunur.
Yaponiyada “Rissyun” və köhnə yeni il
Yaponiyada isə köhnə yeni il fərqli şəkildə qeyd olunur. Burada “Rissyun” adlanan bir bayram keçirilir ki, bu da baharın gəlişi ilə əlaqələndirilir. “Rissyun”, ilin birinci günü sayılır və kənd təsərrüfatı cəmiyyətində yeni ilin başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Bu, təbiətə və mövsümlərin dəyişməsinə dair bir bayramdır.
Azərbaycanda köhnə yeni il
Azərbaycanda köhnə Yeni il, xüsusilə rus icması tərəfindən qeyd edilir. Azərbaycanlıların çoxu yanvarın 1-də Yeni ili qeyd etsə də, köhnə yeni il ənənəsi, xüsusilə rus mədəniyyətinə bağlı olanlar tərəfindən 13 yanvar gecəsi yaşadılır. Azərbaycanda bu bayram sosial şənliklər, rəqs və müxtəlif əyləncələr ilə qeyd olunur.
Köhnə Yeni il, dünyanın müxtəlif bölgələrində fərqli təqvimlərə əsaslanan ənənələrin necə yaşadığını və təqvim dəyişikliklərinin mədəniyyətlər üzərindəki təsirini göstərən bir bayramdır. Yuli təqvimi ilə əlaqəli bu ənənə, təkcə tarixi deyil, həm də sosial və mədəni bir əhəmiyyət kəsb edir. Müxtəlif ölkələrdə, xüsusilə pravoslav ölkələrində, bu bayram davamlı olaraq qeyd edilir və gələcəkdə də bu ənənələrin yaşaması ehtimalı böyükdür.
Köhnə Yeni ilin qeyd edilməsi, sadəcə təqvimin bir davamı olmaqla yanaşı, xalqın keçmişə və öz mədəniyyətlərinə bağlılığını nümayiş etdirən bir gündür. Bu günlərdə, hələ də Yuli təqvimi ilə yaşayan xalqlar, öz Yeni il bayramlarını təbii olaraq qeyd edirlər, bu da bizə zamanın və təqvimin həyatımızdakı əhəmiyyətini xatırladır.
Hazırladı: MƏTİN
