Saytımızın “Bizim qonaq” rubrikasının qonağı Defektoloq-loqoped, surdopedaqoq, GULYA MMC-nin təsisçi rəhbəri Gülçöhrə Həsənovadır. Mütəxəsislə həm uşaqların nitq və eşitmə problemlərinin səbəbləri və nəticələri, həm də onların həlli yolları, evdə və məktəbdə valideyn-müəllim əməkdaşlığının əhəmiyyəti haqqında danışdıq.
– Nitq və eşitmə problemləri olan uşaqların erkən mərhələdə aşkarlanması niyə bu qədər önəmlidir?
– Nitq və eşitmə uşağın ümumi inkişafının əsas sütunlarından biridir. Uşaq dünyanı ilk növbədə eşidərək, sonra isə təqlid edərək və danışaraq dərk edir. Bu səbəbdən erkən mərhələdə yaranan hər hansı çətinlik vaxtında aşkar olunmadıqda, yalnız nitqə deyil, uşağın bütün inkişaf sahələrinə təsir göstərə bilər.
Erkən aşkarlama ilk növbədə ona görə vacibdir ki, uşağın beyni həyatının ilk illərində son dərəcə elastik və öyrənməyə açıq olur. Bu dövr “kritik dövr” adlandırılır və məhz bu mərhələdə aparılan düzgün müdaxilə daha sürətli və effektiv nəticələr verir. Əgər problem gec aşkarlanarsa, sonradan korreksiya prosesi daha uzun və çətin ola bilər.
Eşitmə problemi olan uşaqlarda nitqin formalaşması birbaşa risk altına düşür. Çünki uşaq səsləri düzgün eşitmədikdə, onları düzgün təqlid edə bilmir. Bu isə nitq gecikməsi, söz ehtiyatının zəifliyi və artikulyasiya pozuntularına səbəb olur. Erkən diaqnostika bu cür hallarda vaxtında eşitmə cihazı, xüsusi təlim və loqopedik dəstəyin başlanmasına imkan yaradır.
Digər tərəfdən, nitq problemləri yalnız danışıqla məhdudlaşmır. Bu çətinliklər uşağın sosiallaşmasına, emosional vəziyyətinə və özünə inamına da təsir edir. Özünü ifadə edə bilməyən uşaq tez-tez aqressivlik, qapanma və ya ünsiyyətdən qaçma kimi davranışlar göstərə bilər. Erkən müdaxilə isə bu riskləri minimuma endirir və uşağın cəmiyyətə daha sağlam inteqrasiyasını təmin edir.
Valideynlər üçün də erkən məlumatlanma çox önəmlidir. Çünki bir çox hallarda “böyüyəndə düzələr” yanaşması problemi daha da dərinləşdirir. Halbuki vaxtında atılan kiçik addımlar gələcəkdə böyük çətinliklərin qarşısını ala bilər.
Nəticə etibarilə, erkən aşkarlama sadəcə bir diaqnoz qoymaq deyil — bu, uşağın həyat keyfiyyətini artırmaq, onun potensialını maksimum səviyyədə üzə çıxarmaq və gələcək inkişaf yolunu daha sağlam qurmaq deməkdir.
– Valideynlər uşaqların nitq inkişafını evdə necə dəstəkləyə bilər? Hər hansı sadə üsullar varmı?
– Uşağın nitq inkişafında ən böyük rol məhz valideynlərə aiddir. Çünki uşaq ən çox vaxtını evdə keçirir və ən zəngin ünsiyyət mühiti də elə ailə daxilində formalaşır. Yaxşı xəbər isə budur ki, nitqi dəstəkləmək üçün mürəkkəb metodlara ehtiyac yoxdur — gündəlik həyatın özü ən güclü “təlim vasitəsidir”.
Ən sadə və effektiv üsullardan biri uşaqla davamlı və keyfiyyətli ünsiyyətdir. Valideynlər uşağa sadəcə tapşırıq vermək və ya sual ünvanlamaqla kifayətlənməməli, onunla dialoq qurmalıdır. Məsələn, gündəlik fəaliyyətlər zamanı – yemək hazırlayarkən, geyindirərkən, gəzintidə olarkən gördüklərini və etdiklərini sözlərlə ifadə etmək uşağın lüğət ehtiyatını zənginləşdirir.
Kitab oxumaq da nitq inkişafının əsas sütunlarından biridir. Uşağa yaşına uyğun kitabların oxunması, şəkillər üzərindən suallar verilməsi (“Bu nədir?”, “Burada nə baş verir?” kimi) və uşağın cavab verməyə təşviq olunması onun həm anlama, həm də ifadə bacarıqlarını inkişaf etdirir.
Digər önəmli məqam uşağı diqqətlə dinləməkdir. Uşaq danışarkən onun sözünü kəsməmək, səhvlərini kobud şəkildə düzəltməmək və onu səbirli şəkildə tamamlamasına imkan vermək çox vacibdir. Əgər uşaq sözü səhv deyirsə, valideyn onu tənqid etmədən düzgün formasını model kimi təqdim edə bilər. Məsələn, uşaq “maşın getdi” əvəzinə “maşın getdiy” deyirsə, valideyn sadəcə “Hə, maşın getdi” deyərək düzgün formu təkrar edə bilər.
Ekran vaxtının məhdudlaşdırılması da xüsusi vurğulanmalıdır. Telefon, planşet və televiziya uşağa passiv informasiya təqdim edir, halbuki nitq inkişafı üçün aktiv ünsiyyət vacibdir. Heç bir texnoloji vasitə canlı ünsiyyətin yerini verə bilməz.
Sadə oyunlar da nitqi inkişaf etdirmək üçün çox təsirlidir. Rol oyunları, oyuncaqlarla hekayə qurmaq, səsləri təqlid etmək və birlikdə mahnı oxumaq uşağın həm dil, həm də sosial bacarıqlarını gücləndirir.
Ən əsası isə valideynlər unutmamalıdır ki, hər uşaq fərqlidir və inkişaf tempi dəyişə bilər. Amma əgər nitq inkişafında gecikmə və ya narahatlıq yaradan məqamlar müşahidə olunursa, vaxtında mütəxəssisə müraciət etmək ən doğru addımdır.
Nəticə olaraq demək olar ki, uşağın nitq inkişafını dəstəkləmək üçün xüsusi şərait yaratmaqdan çox, onunla keyfiyyətli vaxt keçirmək, onu dinləmək və danışmağa təşviq etmək kifayətdir. Sevgi, diqqət və ünsiyyət — bunlar ən güclü inkişaf vasitələridir.
– Eşitmə pozuntusu olan uşaqların sosial və məktəb mühitinə adaptasiyasında ən çox hansı çətinliklər ortaya çıxır?
– Eşitmə pozuntusu olan uşaqların qarşılaşdığı çətinliklər yalnız səsləri eşitməmək və ya zəif eşitməklə məhdudlaşmır. Bu vəziyyət onların ünsiyyət qurma bacarıqlarına, sosial münasibətlərinə və akademik uğurlarına birbaşa təsir göstərir.
Ən əsas çətinliklərdən biri ünsiyyət baryeridir. Uşaq müəllimin izahlarını, sinif yoldaşlarının dediklərini və ümumi mühitdə baş verənləri tam şəkildə qavramaqda çətinlik çəkə bilər. Bu isə dərsdə geri qalmağa, tapşırıqları tam anlamamağa və nəticədə özünə inamın azalmasına səbəb olur.
Sosial mühitdə isə bu uşaqlar tez-tez özlərini kənarda hiss edə bilirlər. Çünki oyun zamanı spontan dialoqlar, zarafatlar və sürətli ünsiyyət onların üçün çətin olur. Nəticədə uşaq ya passivləşir, ya da ünsiyyətdən qaçmağa başlayır. Bu isə zamanla sosial izolyasiya və emosional gərginlik yarada bilər.
Digər mühüm məqam emosional reaksiyalardır. Özünü ifadə etməkdə çətinlik çəkən uşaq bəzən aqressiya, əsəbilik və ya qapanma kimi davranışlar göstərə bilər. Bu davranışlar çox vaxt yanlış anlaşılır, halbuki onların arxasında anlaşılmamaq və ifadə edə bilməmək dayanır.
Məktəb mühitində əlavə olaraq diqqət və qavrama ilə bağlı çətinliklər də müşahidə oluna bilər. Uşaq daim dodaq oxumağa və ya səsləri ayırd etməyə fokuslandığı üçün tez yorulur və diqqəti tez dağılır. Bu isə onun dərsə davamlı şəkildə fokuslanmasına mane olur.
Bununla yanaşı, uyğun dəstək olmadıqda müəllim və ya yaşıdlar tərəfindən anlaşılmamaq riski də mövcuddur. Bəzən bu uşaqlar “diqqətsiz” və ya “laqeyd” kimi qiymətləndirilir, halbuki problem eşitmədə və ya qavramadadır.
Lakin vacib olan bir məqam var: düzgün yanaşma və dəstək ilə bu çətinlikləri minimuma endirmək mümkündür. Müəllimlərin məlumatlı olması, sinif mühitinin uyğunlaşdırılması, vizual materiallardan istifadə, loqoped və surdopedoq dəstəyi uşağın adaptasiyasını əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır.
Nəticə etibarilə, eşitmə pozuntusu olan uşaqların əsas çətinliyi “eşitməmək” deyil, “anlaşılmamaqdır”. Onlara uyğun şərait yaradıldıqda isə onlar da digər uşaqlar kimi sosiallaşa, öyrənə və uğur qazana bilirlər.
– Surdopedaqogika sahəsində hansı metodlar uşaqlar üçün ən effektlidir və niyə?
– Surdopedaqogika sahəsində effektiv metod seçimi hər bir uşağın fərdi xüsusiyyətlərindən, eşitmə səviyyəsindən, erkən müdaxilə tarixindən və istifadə olunan texnoloji vasitələrdən asılı olaraq dəyişir. Bu səbəbdən “ən yaxşı metod” anlayışından çox, “uşağa uyğun metod” prinsipi ön plana çıxır.
Ən geniş istifadə olunan və effektiv hesab edilən yanaşmalardan biri audial-verbal metoddur. Bu metodda əsas məqsəd uşağın mövcud eşitmə qalıqlarından maksimum istifadə edərək nitqin formalaşdırılmasıdır. Eşitmə cihazları və ya koxlear implant vasitəsilə alınan səslər üzərindən uşaq dinləmə və danışma bacarıqlarını inkişaf etdirir. Bu yanaşma xüsusilə erkən diaqnostika və müdaxilə zamanı daha yüksək nəticələr verir, çünki uşaq təbii dil mühitinə daha asan inteqrasiya olunur.
Digər effektiv yanaşmalardan biri total kommunikasiya metodudur. Bu metodda ünsiyyət üçün bütün vasitələrdən – şifahi nitq, jestlər, mimika, işarə dili və vizual materiallardan birgə istifadə olunur. Bu yanaşma uşağın özünü daha rahat ifadə etməsinə və ünsiyyətdə aktiv iştirakına şərait yaradır.
Eyni zamanda, vizual dəstəkli təlim metodları da böyük əhəmiyyət daşıyır. Şəkillər, piktogramlar, yazılı materiallar və jestlər vasitəsilə verilən məlumatlar uşağın qavramasını asanlaşdırır. Eşitmə pozuntusu olan uşaqlar üçün vizual kanal çox güclü olduğu üçün bu metodlar onların öyrənmə prosesini daha effektiv edir.
Oyun əsaslı yanaşmalar isə xüsusilə erkən yaş dövründə çox uğurlu nəticələr verir. Uşaq oyun vasitəsilə həm sosial, həm də dil bacarıqlarını təbii şəkildə inkişaf etdirir. Bu zaman öyrənmə prosesi məcburi deyil, maraqlı və motivasiyaedici olur.
Bununla yanaşı, valideynlərin prosesə aktiv cəlb olunması da metodların effektivliyini artıran əsas amillərdən biridir. Ev mühitində davam etdirilən düzgün yanaşma, mütəxəssis tərəfindən aparılan işi gücləndirir və nəticələrin daha dayanıqlı olmasına kömək edir.
Nəticə olaraq demək olar ki, surdopedaqogikada effektivlik tək bir metoddan deyil, fərdiləşdirilmiş, kompleks və davamlı yanaşmadan asılıdır. Uşağın ehtiyaclarına uyğun seçilmiş metod və sevgi dolu, dəstəkləyici mühit birləşdikdə ən yaxşı nəticələr əldə olunur.
– Texnologiyalar, məsələn eşitmə aparatları və proqramlar, uşaqların inkişafına necə töhfə verir?
– Müasir texnologiyalar eşitmə pozuntusu olan uşaqlar üçün həyat dəyişdirici rol oynayır. Ən sadə desək, bu vasitələr uşağın səsləri qəbul etməsini, nitq və dil bacarıqlarını inkişaf etdirməsini təmin edən “qulaq köməyi” funksiyasını yerinə yetirir.
Eşitmə aparatları və koxlear implantlər uşağa səsləri daha aydın çatdırır. Bu, uşaq üçün yalnız nitqin formalaşması deyil, həm də sosial mühitdə iştirak deməkdir. Məsələn, sinifdə müəllimin izahını eşitmək, oyun zamanı yaşıdlarının dediklərini başa düşmək, gündəlik həyatda ailəsi ilə ünsiyyətdə olmaq mümkün olur. Erkən yaşda bu texnologiyalardan istifadə uşağın təbii dillə uyğunlaşmasını sürətləndirir və kritik dövrdə dil öyrənmə imkanını maksimum dərəcədə artırır.
Təhsil və oyun proqramları da uşaqların inkişafında mühüm rol oynayır. Proqramlar səslərin təqlidi, söz ehtiyatının artırılması, artikulyasiya məşqləri və hətta sosial bacarıqların inkişafı üçün nəzərdə tutulur. Onlar uşağa motivasiyaedici və maraqlı mühit təqdim edir — uşaq öyrənməyi oyun kimi qəbul edir və bu da nəticələrin sürətini artırır.
Texnologiyalar həm də valideyn və mütəxəssis üçün dəstək rolunu oynayır. Mobil proqramlar vasitəsilə uşağın nitq məşqlərini izləmək, inkişafı qiymətləndirmək və evdə aparılan məşqləri planlamaq mümkündür. Bu, uşağın hərəkətlərini daha davamlı və məqsədli edir.
Ən əsası isə texnologiyalar uşağa özünəinam və sosial iştirak verir. Uşaq səsləri eşidə bildikdə, özünü ifadə edə bildikdə, oyun və dərsdə fəal olduqda, emosional olaraq daha güclü və motivasiyalı olur. Bu isə onun gələcək uğurlu sosial və akademik həyatına birbaşa təsir göstərir.
Nəticə olaraq demək olar ki, texnologiyalar yalnız eşitmə problemi üçün “alət” deyil — onlar uşağın dil, sosial və emosional inkişafını dəstəkləyən, onun potensialını ortaya çıxaran güclü vasitələrdir. Erkən müdaxilə və uyğun texnologiya birləşdikdə, uşaqlar əslində heç bir məhdudiyyət yaşamadan inkişaf edə bilirlər.
– Uşaqlarda nitq və eşitmə problemlərinin qarşısının alınması üçün profilaktik tədbirlər hansılardır?
Nitq və eşitmə problemlərinin qarşısının alınması, əsasən uşağın ilk illərində yaradılan sağlam mühit və düzgün diqqət vasitəsilə mümkündür. Profilaktik tədbirlər həm valideynlərin, həm də mütəxəssislərin aktiv iştirakı ilə həyata keçirilə bilər. Əsas məqamlar bunlardır:
1)Erkən və müntəzəm eşitmə yoxlamaları;
Hər uşaq üçün ilk il və sonrakı dövrlərdə eşitmə funksiyasının yoxlanması çox önəmlidir. Erkən aşkarlanan kiçik pozuntular da vaxtında müdaxilə ilə düzələ bilər.
2) Gündəlik ünsiyyət və danışıq mühiti;
Uşağa çoxlu danışmaq, ona suallar vermək, gördüklərini sözlərlə ifadə etmək nitq inkişafını dəstəkləyir. Həmçinin uşaqla kitab oxumaq, hekayələr danışmaq və şəkillər üzərindən söhbət etmək də çox faydalıdır.
3) Sağlam dinləmə mühiti yaratmaq;
Uşaq çox səs-küylü mühitdə olduqda eşitmə və nitq inkişafı çətinləşə bilər. Evdə və uşaq bağçasında sakit və diqqəti cəlb edən mühit təmin etmək vacibdir.
4) Düzgün texnologiyalardan istifadə;
Əgər uşaqda eşitmə qüsuru riski varsa, erkən texnologiya dəstəyi (eşitmə aparatları, koxlear implantlar) çox önəmlidir. Bu vasitələr uşağın səsləri vaxtında qəbul etməsini təmin edir.
5) Uşağın sağlamlığına diqqət;
Qulaq infeksiyaları, yuxusuzluq, davamlı xəstəliklər və yüksək səs-küy eşitmə funksiyasına təsir göstərə bilər. Profilaktika üçün uşaq sağlamlığına diqqət göstərmək, müntəzəm həkim yoxlamalarına getmək vacibdir.
6) Valideynin məlumatlanması və maarifləndirilməsi;
Nitq və eşitmə inkişafının mərhələləri barədə valideynin məlumatlı olması, hər hansı gecikmə və ya risk əlamətlərini vaxtında görməsini təmin edir. Vaxtında mütəxəssisə müraciət profilaktikanın ən güclü alətlərindən biridir.
7) Oyun və sosial interaktivlik
Uşaqla oynayan zaman danışıq və səsləri təqlid etmə, bir-birinə cavab vermə kimi sadə oyunlar onun nitq və sosial bacarıqlarını gücləndirir.
Nəticə olaraq, profilaktika təkcə “problemi görmədən qarşısını almaq” deyil, uşağın ümumi inkişafını dəstəkləyən hərəkətlərin toplusudur. Erkən müdaxilə və davamlı dəstək uşağın nitq və eşitmə sahəsində problemlərlə üzləşmədən, öz potensialını tam şəkildə inkişaf etdirməsinə imkan verir.
– Valideynlər və müəllimlər arasında əməkdaşlıq uşağın inkişafı üçün necə qurulmalıdır?
– Uşağın nitq və eşitmə inkişafında valideynlər və müəllimlər arasında koordinasiya və qarşılıqlı anlayış ən əsas amillərdən biridir. Əməkdaşlıq yalnız məlumat paylaşmaq deyil, həm də birgə strategiya yaratmaq deməkdir.
1) Davamlı ünsiyyət:
Müəllim və valideyn uşaq haqqında müntəzəm olaraq məlumat paylaşmalıdır. Valideyn evdə uşağın hansı sözləri öyrəndiyini, hansı fəaliyyətlərdə çətinlik çəkdiyini qeyd edirsə, müəllim də sinifdəki müşahidələrini paylaşmalıdır. Bu, hər iki tərəfin uşağın inkişafını bir-birinə uyğunlaşdırmasına imkan yaradır.
2) Müştərək məqsəd və strategiya müəyyən etmək:
Uşağın nitq və eşitmə bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün evdə və məktəbdə eyni yanaşmaların tətbiqi vacibdir. Məsələn, müəllim müəyyən səsləri vurğulayaraq tədris edirsə, valideyn evdə də həmin səslərlə oyunlar və məşqlər qura bilər. Bu yanaşma uşağın öyrənməsini gücləndirir və qarışıqlığı azaldır.
3) Mütəxəssis dəstəyinin inteqrasiyası;
Əgər uşaq loqoped və ya surdopedoq dəstəyi alırsa, valideyn və müəllim onun tövsiyələrini birlikdə tətbiq etməlidir. Həm evdə, həm də məktəbdə eyni metod və məşqlərin tətbiqi inkişafı sürətləndirir.
4) Pozitiv və dəstəkləyici yanaşma;
Əməkdaşlıqda məqsəd uşağı tənqid etmək deyil, inkişafını dəstəkləməkdir. Valideyn və müəllim bir-birinin səylərini qiymətləndirməli, uşaq üçün həvəsləndirici və motivasiyaedici mühit yaratmalıdır.
5) Məlumat və maarifləndirmə;
Valideynlərə uşağın inkişaf mərhələləri, risk faktorları və sadə ev məşqləri barədə məlumat vermək, müəllimlər üçün isə eşitmə və nitq problemləri haqqında məlumatlandırma treninqləri keçirmək əməkdaşlığı daha məhsuldar edir.
6) Müntəzəm qiymətləndirmə və plan yeniləməsi:
Uşağın inkişafı izlənməli, müəyyən dövrlərdə qiymətləndirmələr aparılmalı və lazım gəldikdə strategiya yenilənməlidir. Bu həm valideyn, həm müəllim üçün uşağın real vəziyyətini göstərir və növbəti addımları aydınlaşdırır.
Valideyn-müəllim əməkdaşlığı uşağın inkişafında körpü rolunu oynayır. Əgər əməkdaşlıq şəffaf, davamlı və uşaq mərkəzli qurularsa, uşaq həm evdə, həm məktəbdə eyni dəstək və motivasiyanı alır. Bu isə onun nitq, eşitmə, sosial və emosional inkişafını maksimal dərəcədə təmin edir.
Söhbətləşdi: Məsudə Sultan
