Münasibətlər insan psixikasının ən həssas sahələrindən biridir. Sağlam münasibət qarşılıqlı hörmət, empati, emosional təhlükəsizlik və dəyər hissi üzərində qurulur. Lakin bəzi hallarda tərəflərdən biri güclü narsistik xüsusiyyətlərə malik olur və bu zaman münasibətin balansı pozulur. Xaricdən ideal görünən münasibət daxilində emosional gərginlik, dəyərdən salma və psixoloji təzyiq yaşana bilər.

Psixologiyada narsisizm anlayışı ilk dəfə nəzəri çərçivədə Sigmund Freud tərəfindən izah edilmişdir. Freud narsisizmi insanın özünə yönəlmiş psixoloji enerji kimi təsvir edirdi. Müasir klinik psixologiyada isə narsisizm şəxsiyyət xüsusiyyəti kimi qəbul edilir və onun daha ağır, davamlı və funksional pozuntu yaradan forması Narsistik Şəxsiyyət Pozuntusu kimi təsnif olunur. Bununla belə, vacib məqam budur ki, hər narsistik xüsusiyyət xəstəlik demək deyil. Bu xüsusiyyətlər müəyyən səviyyədə hər bir insanda mövcud ola bilər. Problem o zaman yaranır ki, bu xüsusiyyətlər münasibətdə davamlı zərər yaradır.

Münasibətin ilkin mərhələsi: İdeallaşdırma və güclü təsir

Narsistik xüsusiyyətləri olan şəxslər münasibətin başlanğıcında olduqca təsirli və cazibədar görünə bilirlər. Onlar özünə inamlı, sosial və diqqətli olurlar. Qarşı tərəfi sürətlə emosional yaxınlığa cəlb etmək, böyük vədlər vermək və ideal obraz formalaşdırmaq bu mərhələnin tipik xüsusiyyətləridir.

Bir çox hallarda partnyor özünü “tapılmış”, “xüsusi seçilmiş” kimi hiss edir. Münasibət sürətlə inkişaf edir və emosional intensivlik yüksək olur. Lakin bu intensivlik uzunmüddətli emosional sabitlik demək deyil.

Münasibətdə dəyişən dinamika

Zaman keçdikcə münasibətdə balans dəyişə bilər. İdeallaşdırma mərhələsindən sonra dəyərdən salma mərhələsi başlaya bilər. Bu mərhələdə:

* Tənqidlər artır

* Kiçik səhvlər şişirdilir

* Qarşı tərəfin hissləri etibarsızlaşdırılır

* Günahlandırma mexanizmi güclənir

* “Çox həssassan”, “yenə şişirdirsən”, “problem səndədir” kimi ifadələr tez-tez işlədilə bilər. Bu, psixoloji ədəbiyyatda reallığın təhrif edilməsi və manipulyasiya mexanizmi kimi izah olunur.

Sosial psixoloq W. Keith Campbell və həmkarlarının apardığı araşdırmalar göstərir ki, yüksək narsistik xüsusiyyətlərə malik şəxslər qısa müddətli münasibətlərdə cazibədar və dominant təsir bağışlasalar da, uzunmüddətli münasibətlərdə empati və emosional qarşılıqlılıq baxımından çətinlik yaşayırlar. Bu isə partnyor məmnuniyyətinin azalmasına səbəb olur.

Empati çatışmazlığı və nəzarət ehtiyacı

Narsistik xüsusiyyətlərin əsas elementlərindən biri empati zəifliyidir. Bu, qarşı tərəfin hisslərini anlamaqda və qəbul etməkdə çətinlik deməkdir. Nəticədə münasibətdə emosional yaxınlıq birtərəfli xarakter alır.

Bəzi hallarda nəzarət meyli də müşahidə olunur:

* Sosial çevrəyə müdaxilə

* Qısqanclığın normadan artıq olması

* Davranışlara və seçimlərə təsir göstərmək

Bu hallar açıq zorakılıq formasında olmaya bilər, lakin davamlı təzyiq şəklində özünü göstərə bilər.

Psixoloji təsirlər: Özünə inamsızlıq və emosional tükənmə

Belə münasibətdə olan insan zamanla özünü dəyişmiş hiss edə bilər. Əvvəl özünə güvənən, sərbəst qərar verən biri ikən, artıq:

* Öz fikrinə şübhə etməyə başlayır

* Daim günahkarlıq hiss edir

* Qarşı tərəfin reaksiyasından qorxur

* Daxili gərginlik yaşayır

Uzun müddətli emosional təzyiq nəticəsində anksiyete, depressiv əlamətlər və emosional tükənmişlik yarana bilər.

Ən çətin məqamlardan biri travmatik bağlanmadır. İnsan zərər gördüyünü anlasa belə, ayrılmaqda çətinlik çəkir. Çünki münasibət həm sevgi, həm qorxu, həm də dəyişmə ümidi ilə qarışıq bir psixoloji bağ yaradır.

Narsisizm haqqında yanlış təsəvvürlər

Cəmiyyətdə tez-tez belə fikir formalaşır ki, hər eqoist və ya sərt insan narsistdir. Halbuki narsisizm diaqnostik meyarlara əsaslanan bir anlayışdır. Hər çətin münasibət narsistik pozuntu demək deyil.

Diaqnoz qoymaq yalnız mütəxəssisin səlahiyyətindədir. Münasibətdə yaşanan hər problemi etiketləmək əvəzinə, əsas diqqət şəxsin öz emosional təhlükəsizliyinə yönəlməlidir.

Sağlam münasibət insanın özünü dəyərli, təhlükəsiz və qəbul olunmuş hiss etdiyi münasibətdir. Davamlı tənqid, dəyərdən salma, manipulyasiya və qorxu isə sevginin göstəricisi deyil.

Əgər münasibətdə uzun müddət özünüzü kiçildilmiş, çaşqın və emosional olaraq yorğun hiss edirsinizsə, bu vəziyyətə diqqət yetirmək vacibdir. Psixoloji dəstək almaq zəiflik deyil, sağlam qərardır.

Sevgi insanı zəiflətməməli, onu gücləndirməlidir.

İlahə Süleyman

Psixoloq / Psixoterapevt