Qəzəb insanın təbii emosiyalarından biridir və həyatın müxtəlif sahələrində — ailə münasibətlərində, iş mühitində və sosial əlaqələrdə — qaçılmaz şəkildə qarşımıza çıxır. Bu emosiyanın yaranması adətən təhlükə, haqsızlıq, hörmətsizlik və ya şəxsi sərhədlərin pozulması ilə bağlı olur. Elmi psixologiyada qəzəb “neqativ emosional aktivasiya” kimi izah edilir və düzgün idarə olunmadıqda impulsiv davranışlara, münasibətlərin pozulmasına və xroniki stressin formalaşmasına səbəb ola bilər.

Konfliktlər isə insanların fərqli baxışlara, ehtiyaclara və dəyərlərə sahib olması səbəbilə təbii şəkildə meydana çıxır. Əsas məsələ konfliktin mövcudluğu deyil, onun necə idarə olunmasıdır. Qəzəbin konstruktiv şəkildə idarə edilməsi konfliktləri dağıdıcı yox, inkişaf etdirici bir prosesə çevirə bilər.

Qəzəbin psixoloji və neyrobioloji əsasları

Qəzəb əsasən beynin limbik sistemi, xüsusilə amigdala tərəfindən sürətlə aktivləşdirilir. Bu mexanizm təhlükəni ani şəkildə qiymətləndirərək orqanizmi “mübarizə və ya qaçış” vəziyyətinə keçirir. Nəticədə ürək döyüntüsü artır, əzələlər gərginləşir və diqqət daralır.

Paralel olaraq prefrontal korteks (PFC) vəziyyəti rasional analiz etməli, impulsları nəzarətdə saxlamalıdır. Lakin yüksək stress, emosional yüklənmə, yorğunluq və keçmiş travmatik təcrübələr PFC-nin tənzimləyici rolunu zəiflədir. Bu zaman insan düşünmədən reaksiya verir və konfliktlər daha da dərinləşir.

Elmi nəticə: Qəzəb özü problem deyil; problem onun idarə olunmadan davranışa çevrilməsidir.

Konfliktlərdə səhv reaksiyaların psixoloji səbəbləri

Elmi müşahidələr göstərir ki, konflikt zamanı destruktiv reaksiyalar əsasən aşağıdakı amillərlə bağlıdır:

1) Koqnitiv təhriflər

– “Həmişə belə edir”, “Qəsdən məni incidir” kimi avtomatik düşüncələr.

2) Emosional yaddaşın aktivləşməsi

– Keçmiş incinmələrin indiki vəziyyətə köçürülməsi.

3) Aşağı emosional tənzimləmə bacarığı

– Emosiyanı tanımadan və adlandırmadan reaksiya vermək.

4) Ego-müdafiə mexanizmləri

– İnkar, proyeksiya, aqressiv müdafiə və günahlandırma.

Bu faktorlar konfliktin məzmunundan çox, onun ifadə forması üzərində dağıdıcı təsir yaradır və münasibətləri zəiflədir.

Konfliktlərin konstruktiv həlli: elmi yanaşmalar

1) Emosional fasilə (Pause Response)

Araşdırmalar göstərir ki, 60–90 saniyəlik qısa fasilə limbik sistemin aktivliyini azaldır. Bu müddətdə dərin diafraqmatik nəfəs prefrontal korteksin yenidən aktivləşməsinə kömək edir.

Prinsip: “Reaksiya verməzdən əvvəl emosiyanı tənzimlə.”

2) Düşüncə–emosiya–davranış zəncirinin dəyişdirilməsi

Koqnitiv-davranışçı yanaşmaya görə emosiyanı hadisə deyil, onun şərhi yaradır.

Texnika:

• Avtomatik düşüncəni tanı
• Sübutları yoxla
• Alternativ və daha balanslı izah formalaşdır

3) Mən-mesajları ilə ünsiyyət

“Sən həmişə…” əvəzinə

“Mən özümü … hiss edirəm, çünki …”

formatında danışmaq müdafiəni azaldır və empati yaradır.

4) Aktiv dinləmə və emosional validasiya

Nevropsixoloji tədqiqatlar göstərir ki, başa düşüldüyünü hiss edən insanın aqressiya səviyyəsi azalır. Burada məqsəd razılaşmaq deyil, anlamaqdır.

5) Həll yönümlü fokus

Keçmiş günahlar üzərində qalmaq əvəzinə:

“Bu vəziyyətdə hər iki tərəf üçün işləyən həll nədir?”

sualına yönəlmək rasional düşüncəni aktiv saxlayır.

Səhv reaksiyaların qarşısının alınması

Qəzəbin ilk reaksiyası adətən impulsiv olur və sonradan peşmanlıq yarada biləcək davranışlara səbəb ola bilər. Bu səbəbdən emosiyanın idarə olunması yalnız onu saxlamaq deyil, doğru davranışa yönəltməkdir.

Tövsiyə olunan üsullar:

• Dərin nəfəs alma və bədən rahatlaması
• Müvəqqəti olaraq mübahisədən uzaqlaşmaq
• Duyğuları hücumsuz və açıq şəkildə ifadə etmək
• Fiziki aktivlik və relaksasiya texnikaları

Emosional intizamın inkişafı

Emosional intizam emosiyanı boğmaq deyil, onu şüurlu şəkildə idarə etmək bacarığıdır. Bu bacarıq zamanla və davamlı şəkildə inkişaf etdirilir.

Əsas üsullar:

• Özünü tanımaq: Qəzəbi tetikleyen vəziyyətləri müəyyən etmək
• Düşüncələrin yenidən çərçivələnməsi: Daha realist və sakitləşdirici düşüncələr formalaşdırmaq
• Pozitiv daxili dialoq: “Bu keçicidir”, “Özümü idarə edə bilərəm” kimi ifadələr
• Şəxsi inkişaf və refleksiya: Hər konfliktə öyrənmə fürsəti kimi yanaşmaq
• Psixoterapevtik dəstək: Xroniki qəzəb və impulsivlik hallarında

Nəticə

Qəzəb və konfliktlər həyatın qaçılmaz hissəsidir. Lakin elmi psixologiya göstərir ki, əsas məsələ emosiyanın mövcudluğu deyil, onun tənzimlənmə səviyyəsidir. Emosional intizam və konstruktiv konflikt həlli bacarıqları inkişaf etdikcə, qəzəb dağıdıcı deyil, istiqamətləndirici və qoruyucu bir emosiyaya çevrilir.

Yekun fikir

Qəzəbi idarə edən insan situasiyanı idarə edir; qəzəbin idarə etdiyi insan isə situasiyanın əsirinə çevrilir.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – “Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzi”nin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf  Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin https://www.instagram.com/almara.melikova.aga_qizi/?igsh=MWJwOW52Y2t4bHVkeA%3D%3D instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)