Azərbaycanda məişət zorakılığı ilə mübarizə dövlət səviyyəsində ciddi şəkildə yer alır və bu istiqamətdə bir sıra hüquqi və sosial tədbirlər həyata keçirilməkdədir. Lakin, bu məsələ hələ də bir sıra problemlərlə üzləşməkdədir və cəmiyyətin müxtəlif qrupları arasında zorakılıq anlayışının fərqli şəkildə qavranılması, mövcud çətinliklərin daha da dərinləşməsinə səbəb olur. Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin (STM) keçirdiyi son sorğu, məişət zorakılığı ilə bağlı bir neçə mühüm cəhəti üzə çıxarıb, bu da mövzuya daha dərindən baxmağımıza səbəb olur.
Zorakılığın anlaşılması: Qavrayışın zəifliyinə dair
Sorğu nəticələrinə görə, Azərbaycanda zorakılığın bir çox növü hələ də cəmiyyət tərəfindən zorakılıq kimi qəbul edilmir. Respondentlərin yalnız 88,8%-i “döymək” məsələsini zorakılıq kimi qiymətləndirib, lakin psixoloji və iqtisadi zorakılığa münasibət daha az müsbət olub. Xüsusilə, hər dörd nəfərdən biri ailədə təhqir və hədə-qorxunu zorakılıq kimi qavramadığını bildirib. Bu, göstərir ki, cəmiyyətdə zorakılığın müxtəlif formaları ilə bağlı maarifləndirmə səviyyəsi kifayət qədər aşağıdır və insanların bəzi zorakılıq formalarına qarşı dözümlü münasibətləri var.
Gender bərabərsizliyi və zorakılığa münasibət
Zorakılığa münasibətdə nəzərəçarpacaq dərəcədə gender fərqləri mövcuddur. Xüsusilə, boşanmış şəxslər arasında keçirilən sorğuda iştirak edən qadınların hər üçündən biri zorakılığı boşanmanın əsas səbəbi kimi göstərib. Eyni sorğuda iştirak edən boşanmış kişilərin isə heç biri zorakılığı bu cür bir səbəb kimi qeyd etməyib. Bu, həm cinslər arasında zorakılığa yanaşma tərzinin fərqli olduğunu, həm də kişilərin zorakılığa qarşı daha dözümlü olduğunu göstərir. Kişilərin 30,2%-i zorakılığı “qaçılmaz” hesab edib, 32,4%-i isə zorakılığa haqq qazandırdıqlarını etiraf ediblər. Bu vəziyyət, həm cəmiyyətdəki kişilik stereotiplərinin, həm də sosial təzyiqlərin təsiri ilə əlaqəlidir.
Qurbanı günahlandırma: Cəmiyyətin böyük problemi
Məişət zorakılığı ilə mübarizədə qarşılaşılan ən böyük maneələrdən biri də “qurbanı günahlandırma” tendensiyasıdır. Bu fenomen cəmiyyətdə geniş yayılıb və bir çox insan zorakılığa məruz qalan şəxsin davranışını, seçimini və ya keçmişini təhlil edərək, onlara qarşı təqsirli bir münasibət sərgiləyir. “O nə edib ki, zorakılığa məruz qalıb?” sualı, məişət zorakılığına məruz qalan şəxsin günahkar olduğu düşüncəsini gücləndirir. Bu yanaşma, “victim-blaming” (qurbanı günahlandırma) adı ilə tanınır və cəmiyyətin zorakılığa qarşı həssaslığını zəiflədir.
Təhsil və zorakılığa yanaşma
Maraqlı bir məqam da təhsilin zorakılığa münasibətdəki roludur. Sorğunun nəticələri göstərib ki, ali təhsilli şəxslər zorakılığa qarşı daha dözümsüzdürlər və qurbanı günahlandırma halları bu qrupda daha az rast gəlinir. Bununla yanaşı, ali təhsillilərin cəmiyyətin ümumi strukturunda azlıq təşkil etməsi, bu yanaşmanın geniş kütlələrə çatmasını çətinləşdirir. Bu vəziyyət, təhsil səviyyəsinin artırılmasının cəmiyyətin zorakılığa qarşı daha həssas və ədalətli olmasına yol açacağına işarə edir.
Media və zorakılıq: İctimai şüura təsir
Məişət zorakılığı ilə bağlı digər vacib bir faktor, mediada yayımlanan məzmunun cəmiyyətin davranışlarına olan təsiridir. Əksər televiziya kanallarında yayımlanan filmlərdə ailədaxili zorakılıq və aqressiv kommunikasiyanın normallaşdırılması, zorakılığa münasibət formalarını ictimai şüurda təbii hala gətirir. Bu cür məzmunlar, cəmiyyətin zorakılığa qarşı daha dözümlü olmasına səbəb olur və yeni nəsildə yanlış davranış modellərinin yaranmasına yol açır. Məlumatda qeyd edildiyi kimi, toksik maskulinlik və emosional qeyri-sabit femininlik nümunələrinin media məzmununa yüklənməsi, cəmiyyətin ümumi mədəni səviyyəsini aşağı salır və zorakılığın təsirini daha da gücləndirir.
Nəticə və təkliflər
Azərbaycanda məişət zorakılığı ilə mübarizəni daha effektiv etmək üçün bir neçə vacib sahədə dəyişikliklərə ehtiyac var. Bu, təkcə hüquqi tədbirlərlə məhdudlaşmamalıdır; eyni zamanda, cəmiyyətdə zorakılıqla bağlı maarifləndirmə kampaniyalarının artırılması, gender bərabərliyi və təhsil sistemində zorakılığa qarşı daha çox diqqət ayrılması vacibdir. Zorakılığın müxtəlif növlərinə qarşı cəmiyyətdəki anlayışın genişlənməsi və media məzmununun düzgün tənzimlənməsi, zorakılığa qarşı mübarizəni daha təsirli hala gətirə bilər.
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin keçirdiyi bu sorğu, zorakılığa qarşı mübarizənin cəmiyyətdəki müxtəlif təbəqələr tərəfindən necə qəbul edildiyini və hansı məsələlərin diqqətə alınması lazım olduğunu aydın şəkildə göstərir. İctimaiyyətin zorakılığa qarşı daha həssas və etibarlı bir yanaşma inkişaf etdirməsi, bu çətin problemin həllinə doğru atılacaq böyük bir addım olacaqdır.
