Müasir dövrdə ailə və cütlüklər arasındakı münasibətlər getdikcə daha mürəkkəb psixoloji və sosial faktorların təsiri altında formalaşır. Sürətli həyat tempi, sosial gözləntilərin artması, emosional yüklənmə və rol toqquşmaları ailədaxili münasibətlərdə gərginlik və anlaşılmazlıqların yaranmasına zəmin yaradır. Ailə cəmiyyətin əsas struktur vahidi olduğu üçün bu münasibətlərdə yaranan problemlər təkcə fərdi səviyyədə deyil, ümumi sosial rifaha da təsir göstərir.

Peşəkar müşahidələr və uzunmüddətli klinik təcrübə göstərir ki, ailə və cütlüklər arasında yaranan konfliktlərin əhəmiyyətli hissəsi davranışlardan deyil, həmin davranışlara verilən subyektiv mənalardan qaynaqlanır. Bu baxımdan Kognitiv Davranış Terapiyası (KDT) ailədaxili münasibətlərin sağlamlaşdırılmasında elmi cəhətdən sübut olunmuş və praktik baxımdan effektiv yanaşmalardan biri hesab olunur.

Kognitiv davranış terapiyasının nəzəri əsasları

Kognitiv Davranış Terapiyası insanın düşüncə tərzi, emosional reaksiyaları və davranışları arasında qarşılıqlı əlaqəni əsas götürür. Bu yanaşmaya görə, insanı çətinliyə salan əsas amil hadisələrin özü deyil, həmin hadisələrə verdiyi avtomatik düşüncələr və inanclardır. Ailə və cütlüklərlə aparılan iş zamanı KDT fərdlərin funksional olmayan düşüncə sxemlərini müəyyən etməyə və onları daha real, adaptiv düşüncələrlə əvəz etməyə yönəlir.

Klinik təcrübədə tez-tez müşahidə olunur ki, tərəflər bir-birinin davranışlarını şəxsi rədd edilmə, hörmətsizlik və ya laqeydlik kimi şərh edir. Bu isə emosional məsafənin artmasına və konfliktlərin dərinləşməsinə səbəb olur. KDT bu cür yanlış interpretasiyaların fərqinə varılmasına və alternativ düşüncə yollarının formalaşdırılmasına imkan yaradır.

Ünsiyyət bacarıqlarının inkişafı və davranış dəyişikliyi

Ailədaxili münasibətlərdə sağlam ünsiyyət əsas qoruyucu faktorlardan biridir. Kognitiv Davranış Terapiyası çərçivəsində tərəflər:

* duyğularını açıq və qeyri-aqressiv formada ifadə etməyi,

* aktiv dinləmə bacarıqlarını,

* tənqid və müdafiə mexanizmlərindən uzaq durmağı öyrənirlər.

Müsbət davranışların gücləndirilməsi KDT-nin əsas komponentlərindən biridir. Təcrübə göstərir ki, ailə daxilində hörmət, empati və emosional dəstəyin artması uşaqların psixoloji inkişafına da birbaşa müsbət təsir edir. Cütlüklər arasında isə qarşılıqlı anlayışın güclənməsi münasibət məmnuniyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Emosional tənzimləmə və qəzəb idarəetməsi

Ailə konfliktlərinin böyük hissəsi emosional impulsivlik və tənzimlənməmiş qəzəb fonunda baş verir. Kognitiv Davranış Terapiyası emosional reaksiyaların tanınması və idarə olunması üzərində sistemli şəkildə işləyir. Qəzəbin arxasında duran düşüncə və ehtiyaclar aydınlaşdırıldıqda, tərəflər mübahisələri dağıdıcı deyil, konstruktiv şəkildə həll etməyi bacarırlar.

Praktik müşahidələr göstərir ki, emosional özünənəzarətin formalaşması ailə daxilində təhlükəsizlik hissini artırır və münasibətlərin davamlılığını gücləndirir.

PRİM-də KDT-nin tətbiqi üzrə praktik nəticələr

Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzində ailə və cütlüklərlə aparılan uzunmüddətli iş təcrübəsi göstərir ki, Kognitiv Davranış Terapiyasının sistemli tətbiqi aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxarır:

* ailədaxili ünsiyyətin keyfiyyətcə yaxşılaşması;

* qarşılıqlı anlayış və empati səviyyəsinin artması;

* konfliktlərin daha sağlam və səmərəli şəkildə həll olunması;

* emosional stress və gərginliyin azalması;

* ailə üzvləri arasında dəstəkləyici və təhlükəsiz psixoloji mühitin formalaşması.

Bu yanaşma yalnız mövcud problemlərin aradan qaldırılmasına deyil, eyni zamanda gələcəkdə yaranacaq çətinliklərə qarşı psixoloji dayanıqlığın artırılmasına xidmət edir.

Nəticə və tövsiyələr

Kognitiv Davranış Terapiyası ailə və cütlüklər üçün sadəcə müalicəvi deyil, həm də inkişafetdirici bir model təqdim edir. Bu yanaşma vasitəsilə fərdlər öz düşüncə və davranışlarının münasibətlərinə necə təsir etdiyini dərk edir və daha sağlam əlaqələr qurmaq üçün praktiki bacarıqlar əldə edirlər.

Peşəkar təcrübə göstərir ki, münasibətlərin gücləndirilməsi üçün vaxtında və elmi əsaslı psixoloji dəstək almaq son dərəcə vacibdir. Sağlam ailə münasibətləri isə nəticə etibarilə daha sağlam və psixoloji baxımdan dayanıqlı cəmiyyətin formalaşmasına töhfə verir.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – “Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzi”nin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf  Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin https://www.instagram.com/almara.melikova.aga_qizi/?igsh=MWJwOW52Y2t4bHVkeA%3D%3D instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)