Azərbaycanda toy mərasimləri, ölkənin ənənəvi və sosial həyatının ayrılmaz bir hissəsidir. Hər il yüzlərlə toy məclisi keçir, bəzən çox böyük və lüks şəkildə təşkil olunur. Bu mərasimlər, adətən, böyük miqdarda pul xərclənən, çoxsaylı qonaqların dəvət olunduğu və zəngin ənənələrin izlənildiyi tədbirlərdir. Lakin, son illərdə toylarda müşahidə olunan israfçılıq və çoxsaylı sərf olunan məbləğlər, tənqidlərin və müzakirələrin mövzusuna çevrilmişdir. Bu yazıda, Azərbaycanda toy mərasimlərindəki israfçılığın səbəblərini və bunun sosial davranışlar və dəyərlər sistemi ilə əlaqəsini araşdıracağıq.
1) Azərbaycanda toy mərasimlərinin sosial və mədəni əhəmiyyəti
Azərbaycanda toy mərasimləri yalnız bir cəmiyyətin mərasimləri deyil, həm də sosial statusun, ailə birliktəliyinin və cəmiyyətə təqdim edilən şəxsiyyətin nümayiş olunduğu bir növ “göstərmə” hadisəsidir. Toy, həmçinin bir ailənin ən vacib və xüsusi günüdür, buna görə də toyda iştirak edənlər arasında yüksək səviyyəli təəssüratlar yaratmaq vacibdir. Bu günün əhəmiyyəti və buna göstərilən diqqət nəticəsində, bir çox insan toylarını çox böyük və impozant şəkildə təşkil etməyə çalışır.
Toyun keçirilməsi bir növ sosial “imtahan” kimi qəbul edilir. Yəni, hər bir ailə üçün toy mərasimi, onların maddi imkanlarını, cəmiyyət içindəki statuslarını və ənənəvi dəyərlərə necə riayət etdiklərini göstərən bir platformadır. Bu səbəbdən, toyda “yaxşı görsənmək” və qonaqlara çoxlu müxtəlif ləzzətləri, zəngin süfrələri və şənlikləri təqdim etmək məcburiyyət kimi qəbul edilir. Bu cür davranış, həm də cəmiyyətin daha çox diqqətini çəkmək və ailə üzvlərinin prestijini artırmaq məqsədini güdür.
2) Sosial davranış və dəyərlər sistemi
Azərbaycanda toy mərasimlərində israfçılıq, bir neçə sosial davranış və dəyərlərlə əlaqəlidir. Bunlar həm tarixi, həm də müasir dövrdə formalaşmış dəyərlərdir.
* Sosial təzyiq və qohumlar arasında rəqabət
Azərbaycanda qohumlar və yaxın dostlar arasında “ən yaxşı” toy məclisini təşkil etmək üçün bir növ rəqabət mövcuddur. Hər bir ailə toyunun qeyri-adi, çoxsaylı dəvətli və zəngin keçirilməsi üçün çalışır. Əksər hallarda, bir ailə böyük bir toy təşkil edərək, digər ailələrə öz maddi imkanlarını nümayiş etdirir. Bu cür rəqabət, yalnız toyların deyil, eyni zamanda cəmiyyətin digər mərasimlərinin də israfçı xarakter almasına səbəb olur.
* Lüksə və görüntüyə düşkünlük
Toylarda müşahidə olunan israfçılığın digər bir səbəbi, Azərbaycanda və bəzi digər ölkələrdə olduğu kimi, lüksə və görkəmə olan yüksək tələbatdır. Gəlinin və bəyin seçdiyi paltarlar, çoxsaylı müğənnilərin iştirakı, bahalı restoranlarda keçirilən ziyafətlər, geniş çiçək bəzəkləri və digər extravagant detallar, toyun görkəminin və zövqünün göstəricisi kimi qiymətləndirilir. Bu isə maddi və emosional sərmayə tələb edir.
* Ənənələr və ailə dəyərləri
Azərbaycanda toy mərasimləri uzun illər boyu öz ənənəvi formalarını qorumuşdur. Hətta bəzi ailələr, yeni nəsil tərəfindən dəstəklənməsə də, bu ənənələri yaşatmaq və davam etdirmək istəyirlər. Belə ənənələrə görə, toyda yüksək qonaqpərvərlik, zəngin süfrələr, hədiyyələr və hərtərəfli əyləncə təmin etmək vacib sayılır. Bu ənənəvi dəyərlər, hər kəsin gözündə “düzgün” toy təşkil etməyin ölçüsüdür.
* Bədbəxtlik və göstərmə
Israfçılığın digər bir aspekti də, cəmiyyətin və çevrənin gözündə müəyyən bir “göstərmə” ehtiyacıdır. Həm toy təşkilatçıları, həm də iştirakçılar üçün toy mərasimi, yalnız sevgi və birlikdəlik gününü qeyd etməkdən çox, maddi imkanların və sosial statusun nümayiş etdirilməsi, cəmiyyətin gözündə daha “yüksək” mövqeyə çıxmaq məqsədini güdür. Bu, insanları daha çox “böyük göstərmək” istəyinə itələyir və nəticədə israfçılıq baş verir.
3) Tədbirlərin təsiri: Cəmiyyət və ailə
Azərbaycanda toy mərasimlərindəki israfçılıq həm cəmiyyətə, həm də ailəyə mənfi təsir göstərə bilər. Ən böyük problemlərdən biri, ailənin maddi vəziyyətini çətinləşdirə bilər. Toy üçün sərf edilən yüksək məbləğlər, bəzən ailənin gələcəyini qorumaq üçün ayırmaları lazım olan resurslardan sərf olunur. Bunun nəticəsi olaraq, maddi çətinliklər və ailə daxilində stress artıra bilər.
Bundan əlavə, toy mərasimlərindəki israfçılıq, cəmiyyətin və gənc nəsilin yanlış dəyərlər mənimsəməsinə yol aça bilər. Yəni, cəmiyyət, maddi sərvəti və lüksü ön planda tutaraq, bu dəyərləri idealizə etməyə başlayır. Bu da, gələcəkdə daha çox maddi əsəblər və həyatın mənəvi tərəflərinə olan diqqətsizliklə nəticələnə bilər.
4) Azərbaycanda israfçılığın qarşısını almağın mümkün yollar
Azərbaycanda toy mərasimlərindəki israfçılığın qarşısını almaq və daha sadə, amma mənalı mərasimlərə keçid etmək mümkündür. Bunun üçün cəmiyyətdəki ənənəvi dəyərlərin müasir dövrə uyğun şəkildə yenidən qiymətləndirilməsi lazımdır. Məsələn:
Sadəlik və ədalət: Toyların sadələşdirilməsi və maddi sərvətə deyil, insanların bir araya gəlməsi və paylaşmasına diqqət yetirilməsi daha doğru bir yanaşma ola bilər.
Mədəni təhsilin artırılması: Cəmiyyətin maddi sərvətə və “göstərməyə” yönəlmiş davranışlarının dəyişməsi üçün daha çox mədəni təhsil və maarifləndirmə layihələri həyata keçirilməlidir.
Dəstək və yardım: Bəzi ailələr, böyük toy təşkil etməyə məcbur olmamalıdır. Kiçik, məqbul və mənalı mərasimlər təşkil edilərək, ailə üzvləri və yaxın dostlar arasında dərin bir bağ yaranması təmin edilə bilər.
Azərbaycanda toy mərasimlərindəki israfçılıq, bir çox sosial və mədəni faktorlarla bağlıdır. Bu israfçılıq, sosial təzyiq, ənənəvi dəyərlər, maddi sərvətə vurulan önəm və “göstərmə” ehtiyacı ilə əlaqəlidir. Lakin, bu mövzuda cəmiyyətdə və ailələrdə düşünülmüş və balanslı yanaşmalarla dəyişiklik etmək mümkündür. Sadə, mənalı və həyəcanlı toylar təşkil edərək, həm maddi sərvətə, həm də sosial və mədəni dəyərlərə hörmət edilə bilər.
Təqdim etdi: Mətin
