Yüksək qan təzyiqinin (hipertoniya) idarə olunması adətən dərman müalicəsi və pəhriz dəyişikliklərinin birgə tətbiqini tələb edir.

Qan təzyiqinə nəzarətdə kəskin müsbət təsir göstərə biləcək əsas pəhriz dəyişikliklərindən biri şəkərli içkilər, kofein, alkoqol və qreypfrut şirəsindən imtina etmək və ya onların qəbulunu məhdudlaşdırmaqdır.

1) Şəkərlə zənginləşdirilmiş içkilər

Şəkərlə zənginləşdirilmiş içkilərin tərkibində “əlavə edilmiş” şəkər, sirop və ya digər kalori tərkibli şirinləşdiricilər olur. Bu əlavələr emal prosesi zamanı içkinin dadını yaxşılaşdırmaq və saxlanma müddətini uzatmaq üçün əlavə edilir. Dadlı olsalar da, onlar “boş kalori” mənbəyidir.

Bu içkilərə aşağıdakılar daxildir:

• Adi qazlı içkilər (qazlı su)

• İdman və ya energetik içkilər

• Limonadlar

• Şirinləşdirilmiş kofe və çaylar

• 100% təbii olmayan meyvə şirələri

Tədqiqatlar göstərir ki, şəkərli içkilərin qəbulu qan təzyiqinin, xüsusən də sistolik (yuxarı) təzyiqin az da olsa yüksəlməsinə səbəb olur.

Məsələn, 2024-cü ildə aparılan bir meta-analizdə şəkərli içki qəbulu ilə qan təzyiqi arasındakı əlaqəyə dair 35 tədqiqatın məlumatları ümumiləşdirilib. Nəticələr göstərib ki, hər əlavə 250 qramlıq şəkərli içki porsiyası sistolik qan təzyiqini orta hesabla 0,24 mm civə sütunu yüksəldir. Bu artım kiçik görünsə də, əsas təhlükə bu içkilərin müntəzəm istifadəsindədir.

Əlavə olunmuş şəkərin, xüsusilə də şəkərli içkilərin həddindən artıq qəbulu yalnız yüksək qan təzyiqi ilə deyil, həm də çəki artımı, xroniki iltihab və diabetlə əlaqələndirilir. Bütün bunlar isə infarkt və ya insult keçirmə riskini artırır.

Gündə nə qədər şəkərli içki qəbul etmək olar?

Şəkərli içkilərdən tamamilə uzaq durmaq, onların əvəzinə adi və ya təbii meyvə aromalı qazlı sular, eləcə də şəkərsiz isti/buzlu çaylara üstünlük vermək məsləhətdir.

ABŞ Ürək Assosiasiyası (AHA) bildirir ki, şəkərli içki qəbul edirsinizsə, əlavə olunmuş şəkər miqdarını gündəlik kalorinin maksimum 6%-i ilə məhdudlaşdırmalısınız. Bu, böyüklər üçün qadınlarda təxminən 6 çay qaşığı, kişilərdə isə 9 çay qaşığı şəkərə bərabərdir – bu da təxminən 330 ml-lik bir banka “Coca-Cola”dakı şəkər miqdarına uyğundur.

Mütəxəssislər hipertoniyadan əziyyət çəkən şəxslər üçün kofein, alkoqol və bəzi meyvə şirələrinin də ciddi risk yarada biləcəyini vurğulayırlar:

2) Kofein

Tədqiqatlar göstərir ki, kofeinin qısamüddətli qəbulu qan təzyiqində müvəqqəti və müəyyən dərəcədə qalxmaya səbəb ola bilər (adətən bir neçə mm civə sütunu).

İnsanların çoxunda kofeinlə bağlı təzyiqin bu cür müvəqqəti artması ürək və qan damarlarının sağlamlığına uzunmüddətli mənfi təsir göstərmir. Hətta az miqdarda kofein qəbulunun ürəyi qoruyucu təsirlərinin olduğu da bildirilir.

Lakin burada vacib bir istisna var: əgər sizdə şiddətli hipertoniya (qan təzyiqinin 160/100 mm civə sütunu və ya daha yüksək olması) varsa, ehtiyatlı olmalısınız.

“Journal of the American Heart Association” (JAHA) jurnalında dərc olunan 2023-cü il tədqiqatına əsasən, şiddətli hipertoniyası olan və gündə iki və ya daha çox fincan kofe içən şəxslərdə ürək-damar xəstəliklərindən (məsələn, infarkt və insult) ölüm riski daha yüksəkdir.

Gündə nə qədər kofein qəbul etmək olar?

ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) sağlam böyüklər üçün gündəlik kofein limitini 400 mq (təxminən 4 fincan kofe) olaraq tövsiyə etsə də, hipertoniyadan əziyyət çəkirsinizsə, bu miqdarı 400 mq-dan aşağı salmalısınız. Şəxsi gündəlik kofein limitinizi müəyyən etmək üçün həkiminizlə məsləhətləşməyiniz tövsiyə olunur.

3) Alkoqol

Həddindən artıq alkoqol qəbul edildikdə, o, qan təzyiqinə “iki fazalı” təsir göstərir – əvvəlcə təzyiqi müvəqqəti olaraq salır, lakin saatlar sonra kəskin şəkildə qaldırır.

2020-ci ildə “Cochrane” tərəfindən aparılan və 760-dan çox iştirakçının yer aldığı 32 klinik sınağın analizi də bunu təsdiqləyir. Tədqiqatçılar fərqli alkoqol dozalarının qan təzyiqinə təsirini müqayisə ediblər.

Dozalar aşağıdakı kimi müəyyən edilib (14 qram alkoqol bir standart içkiyə bərabərdir):

• 330 ml pivə (5% alkoqol)

• 220 ml maltozlu içki (7% alkoqol)

• 140 ml çaxır (12% alkoqol)

• 40 ml tünd spirtli içki (40% alkoqol)

Yüksək doza alkoqol qəbulu kişilər üçün 30 qramdan, qadınlar üçün isə 20 qramdan artıq miqdar hesab olunur. Yüksək doza alkoqoldan 6 saat sonra qan təzyiqi düşsə də, 13 saat keçdikdən sonra təzyiq yüksəlir (sistolik təzyiq 3.7 mm civə sütunu, diastolik təzyiq isə 2.4 mm civə sütunu artır). Əsas təhlükə odur ki, xroniki alkoqol istifadəçilərində təzyiqin bu cür sonradan artması zamanla daimi xarakter ala bilər.

Gündə nə qədər alkoqol qəbul etmək olar?

ABŞ Ürək Assosiasiyasının məlumatına görə, hipertoniyası olan şəxslərin alkoqoldan tamamilə imtina etməsi ən yaxşı seçimdir. İncəliklə qəbul edildikdə belə, kişilər gün ərzində ən çox 2 porsiya, qadınlar isə ən çox 1 porsiya ilə kifayətlənməlidir. Alkoqolun təzyiq dərmanları ilə qarşılıqlı təsirə girərək onların effektivliyini azaltması riskinə görə, sizin üçün təhlükəsiz miqdarı mütləq həkiminizlə dəqiqləşdirin.

4) Qreypfrut şirəsi

Qreypfrut şirəsi (və meyvənin özü) 85-dən çox dərman vasitəsi ilə qarşılıqlı təsirə girir və bu qarşılıqlı təsirlərin yarısına yaxını təhlükəli yan təsirlərə səbəb ola bilər.

Bəzi kalsium kanallarının blokatorları – təzyiq əleyhinə olan müəyyən dərman preparatları – qreypfrut şirəsi ilə mənfi reaksiyaya girir.

Məsələn:

• Procardia, Adalat (nifedipin)

• Plendil (felodipin)

Qreypfrut şirəsi ilə bu dərmanlar arasındakı mənfi reaksiyanın səbəbi şirənin tərkibindəki birləşmələrin bağırsaqlarda yerləşən CYP3A4 fermentinin fəaliyyətini bloklamasıdır.

Bu ferment bloklandıqda dərmanın bədəndə parçalanması ləngiyir. Nəticədə qanda dərmanın konsentrasiyası təhlükəli dərəcədə yüksəlir ki, bu da qan təzyiqinin həddindən artıq düşməsinə (hipotoniya) gətirib çıxara bilər.

Qreypfrut şirəsini təhlükəsiz istifadə etmək olarmı?

Qreypfrut şirəsinin qəbul etdiyiniz təzyiq (və ya digər) dərmanları ilə mənfi reaksiyaya girib-girmədiyini həmişə həkiminizdən soruşun. Əgər sizə qreypfrut şirəsi içmək qadağandırsa, nəzərə alın ki, bəzi qarışıq meyvə şirələrinin tərkibində də qreypfrut ola bilər. Bu səbəbdən içki alarkən onun etiketi və tərkibini mütləq diqqətlə oxuyun.