Ər-arvadın nikahdan sonra eyni soyadı daşıyıb-daşımaması ilə ailə münasibətlərinin davamlılığı arasında diqqətçəkən əlaqə aşkarlanıb. ABŞ-də aparılan araşdırmanın nəticələri göstərib ki, nikahdan sonra fərqli soyad seçən cütlüklərdə boşanma göstəricisi eyni soyadı daşıyan ər-arvadlarla müqayisədə daha yüksəkdir.
Müvafiq məlumatları ABŞ-də fəaliyyət göstərən Institute for Family Studies yayıb. Araşdırmada fərqli soyad daşıyan ər-arvadların boşanma göstəricisinin eyni soyadı daşıyan cütlüklərlə müqayisədə təxminən 50 faiz yüksək olduğu bildirilib.
Tədqiqat zamanı ABŞ-nin Texas ştatında 2016–2017-ci illərdə qeydə alınmış açıq boşanma məlumatlarından, həmçinin Pew Research Center-in 2023-cü ildə keçirdiyi sorğunun nəticələrindən istifadə olunub. Texas üzrə məlumatlarda boşanan şəxslərin soyadları ilə yanaşı, nikahın nə qədər davam etdiyi və ailədə neçə uşağın olduğu barədə informasiyanın yer alması müxtəlif qrupları müqayisə etməyə imkan verib.
Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri nikahın müddəti ilə bağlı olub. Eyni soyadı daşıyan cütlüklərin nikahı boşanmaya qədər orta hesabla təxminən 12 il davam edib. Fərqli soyad seçən cütlüklərdə isə bu müddət əsasən 8–10 il təşkil edib. Başqa sözlə, fərqli soyad daşıyan cütlüklərin boşanmalarının nikahın daha erkən mərhələsində baş verdiyi müşahidə olunub.
Məlumatlara görə, bu fərq yalnız soyad məsələsi ilə məhdudlaşmayıb. Araşdırmada ailədə uşaqların olub-olmamasının və onların sayının da nəticələrə təsiri ayrıca nəzərdən keçirilib. Müxtəlif sayda uşağı olan ailələr arasında aparılan müqayisələrdə də eyni soyadı daşıyan cütlüklərin boşanmaya qədər daha uzun müddət birlikdə qaldığı müşahidə olunub.
Soyad seçimi nə ilə bağlı ola bilər?
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, araşdırma soyadın dəyişdirilməsinin nikahı avtomatik olaraq daha davamlı etdiyini göstərmir. Yəni əldə olunan nəticələr səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir. Eyni soyadı seçmək və ya fərqli soyad saxlamaq cütlüklərin ailəyə, evliliyə və şəxsi kimliyə münasibəti ilə bağlı daha geniş sosial və mədəni xüsusiyyətlərin göstəricisi ola bilər.
Soyad məsələsi bir çox cəmiyyətlərdə yalnız hüquqi və ya formal seçim hesab olunmur. Bəzi ailələr üçün eyni soyad ailə birliyinin, ortaq kimliyin və ənənənin ifadəsi kimi qəbul edilir. Digər cütlüklər isə nikahdan sonra əvvəlki soyadlarını qorumağı şəxsi müstəqillik və fərdi kimliyin davamı kimi qiymətləndirirlər.
Bu baxımdan, fərqli soyad daşıyan cütlüklərin boşanma göstəricisinin daha yüksək olması onların məhz soyad seçiminə görə münasibətlərinin daha zəif olduğu anlamına gəlmir. Burada təhsil səviyyəsi, yaş, nikaha daxilolma yaşı, əvvəlki ailə təcrübəsi, sosial-mədəni dəyərlər və ailə modelinə münasibət kimi müxtəlif amillər də rol oynaya bilər.
Soyad ailə münasibətlərinə təsir edirmi?
Nikahda soyad seçimi cütlüklər arasında münasibətlərin necə qurulduğunun yalnız bir hissəsi ola bilər. Ər-arvadın bir-birinə münasibəti, qarşılıqlı hörmət, ünsiyyət, maddi və emosional məsuliyyətin bölüşdürülməsi, konfliktlərin həlli bacarığı və ailədaxili qərarların birlikdə qəbul edilməsi nikahın davamlılığı baxımından daha geniş çərçivədə nəzərdən keçirilən amillərdir.
Ona görə də araşdırmanın nəticələrini “eyni soyad ailəni qoruyur” və ya “fərqli soyad boşanmaya səbəb olur” kimi şərh etmək düzgün olmaz. Tədqiqat yalnız müəyyən soyad seçimi ilə boşanma göstəriciləri arasında statistik əlaqənin müşahidə edildiyini ortaya qoyur.
Mövzu eyni zamanda müasir ailələrdə soyad seçiminin dəyişən sosial münasibətlərlə necə əlaqəli olduğunu da göstərir. Ənənəvi ailə modelində nikahdan sonra qadının həyat yoldaşının soyadını qəbul etməsi geniş yayılmış olsa da, müasir cəmiyyətlərdə əvvəlki soyadın qorunması və ya iki soyadın istifadəsi kimi fərqli seçimlərə də rast gəlinir.
Beləliklə, araşdırmanın nəticələri ailə münasibətlərində bəzən kiçik və formal görünən seçimlərin daha geniş sosial və demoqrafik xüsusiyyətlərlə əlaqəli ola biləcəyinə diqqət çəkir. Lakin soyad seçiminin özü nikahın taleyini müəyyən edən müstəqil amil kimi qəbul edilməməlidir.
Məsudə Sultan
