C vitamininin insan orqanizmində immun sisteminin normal fəaliyyəti, antioksidant müdafiə və bir sıra hüceyrə proseslərində mühüm rolu olduğu məlumdur. İndi isə alimlər bu vitaminin qan xəstəliklərinin erkən mərhələlərində mümkün təsirlərini də araşdırırlar.
Danimarka və ABŞ-də aparılan yeni klinik araşdırmanın nəticələri göstərib ki, C vitamini qəbulu xərçəngönü qan xəstəlikləri və aşağı riskli erkən mərhələli mieloid bədxassəli xəstəlikləri olan bəzi pasiyentlərdə daha uzun sağqalım ilə əlaqələndirilə bilər. Nəticələr 2026-cı ilin sentyabrında “Cancer” jurnalında dərc edilən EVITA adlı II mərhələ randomizə edilmiş, plasebo-nəzarətli klinik sınağın nəticələrinə əsaslanır.
Araşdırmada ümumilikdə 109 pasiyent iştirak edib. Onlardan 55 nəfərə 12 ay ərzində gündəlik 1000 mq oral C vitamini, 54 nəfərə isə plasebo verilib. İştirakçılar arasında xərçəngə çevrilmə riski olan klonal sitopeniya və aşağı riskli mieloid xəstəlikləri olan şəxslər yer alıb. Tədqiqat Danimarka və ABŞ-də aparılıb.
Pasiyentlər 12 aylıq müalicə müddətindən sonra da uzunmüddətli izlənilib. Median izləmə müddəti 33,6 ay olub. Bu müddət ərzində ümumilikdə 35 ölüm qeydə alınıb. Onlardan 24-ü plasebo qrupunda, 11-i isə C vitamini qəbul edən pasiyentlər arasında baş verib. Tədqiqatçıların apardığı araşdırmada C vitamini qrupunda ümumi sağqalımın daha uzun olduğu müşahidə edilib. Statistik analizdə ölüm riski ilə bağlı fərq də əhəmiyyətli olub.
C vitamini xəstəliyin inkişafını dayandırırmı?
Araşdırmanın ən mühüm məqamlarından biri budur ki, əldə edilən nəticələr C vitamininin qan xərçəngini birbaşa müalicə etdiyini və ya xəstəliyin inkişafını dayandırdığını sübut etmir.
Tədqiqatın əsas məqsədlərindən biri sümük iliyində xəstəliklə əlaqəli klonal hüceyrələrin artımını qiymətləndirmək olub. Bu əsas göstərici baxımından C vitamini ilə plasebo qrupları arasında statistik əhəmiyyətli fərq aşkarlanmayıb. Sağqalım göstəricisi isə sonradan aparılan kəşfiyyat xarakterli analizdə qiymətləndirilib. Buna görə nəticələr ümidverici olsa da, onları C vitamininin xərçəngə qarşı təsirinin qəti sübutu kimi qəbul etmək hələ tezdir.
C vitamininin burada rolu nə ola bilər?
Alimlərin diqqətini çəkən məqamlardan biri C vitamininin hüceyrələrdə TET adlı fermentlərin fəaliyyətində iştirak etməsidir. Bu fermentlər genlərin aktivləşməsi və susdurulması ilə bağlı epigenetik proseslərdə mühüm rol oynayır. TET2 genində dəyişikliklər isə müəyyən mieloid qan xəstəliklərinin inkişafında iştirak edən mexanizmlərdən biri hesab olunur.
Məhz bu bioloji mexanizm C vitamininin erkən mərhələli mieloid xəstəlikləri olan pasiyentlərdə potensial rolunun araşdırılmasına səbəb olub. Əvvəlki tədqiqatlarda da qan xərçəngi olan bəzi pasiyentlərdə C vitamini səviyyəsinin aşağı olduğu müşahidə edilmişdi. EVITA araşdırmasında isə iştirakçıların yarıdan çoxunda tədqiqatın əvvəlində C vitamini səviyyəsinin qeyri-kafi və ya çatışmaz olduğu müəyyənləşdirilib.
12 aylıq C vitamini qəbulu nəticəsində pasiyentlərin qanındakı vitamin səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə yüksəlib. Bu isə preparatın orqanizmdə C vitamini çatışmazlığını aradan qaldıra bildiyini göstərib. Lakin vitamin səviyyəsinin normallaşması ilə xərçəngin gedişatının dəyişməsi arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi hələ müəyyən edilməyib.
Araşdırmanın nəticələri niyə ehtiyatla qiymətləndirilməlidir?
Tədqiqatın iştirakçı sayı nisbətən azdır – cəmi 109 nəfər. Bundan əlavə, sağqalım göstəricisi araşdırmanın əsas deyil, sonradan qiymətləndirilmiş nəticələrindən biri olub. Buna görə daha çox pasiyentin iştirak etdiyi və əvvəlcədən müəyyən edilmiş əsas nəticələr üzərində qurulan yeni klinik sınaqlara ehtiyac var.
Tədqiqat müəllifləri də məhz buna görə III mərhələ klinik araşdırmanın aparılmasını məqsədəuyğun hesab edirlər. Belə bir araşdırma C vitamininin mümkün faydasının daha böyük pasiyent qrupunda təsdiqlənib-təsdiqlənmədiyini müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.
Bu nəticələr C vitamininin qan xərçənginin müalicəsində standart terapiyanı əvəz etdiyi anlamına gəlmir. Xüsusilə 1000 mq kimi yüksək dozada C vitamini qəbul etmək istəyən pasiyentlər bunu müalicə həkimi ilə müzakirə etməlidirlər. C vitamini qida əlavəsi olsa da, xərçəng müalicəsi alan şəxslərdə hər hansı əlavə preparatın istifadəsi fərdi vəziyyətə və tətbiq olunan müalicələrə uyğun qiymətləndirilməlidir.
Beləliklə, yeni araşdırma C vitamininin erkən mərhələli mieloid qan xəstəlikləri və xərçəngönü qan vəziyyətlərində mümkün roluna dair maraqlı nəticələr ortaya qoyur. Lakin hazırkı məlumatlar onun xəstəliyin inkişafını dayandırdığını və ya ölüm riskini birbaşa azaltdığını qəti şəkildə təsdiqləmir. Daha geniş III mərhələ tədqiqatlarının nəticələri bu əlaqənin nə dərəcədə real və klinik baxımdan əhəmiyyətli olduğunu müəyyənləşdirmək üçün vacib olacaq.
