Baş ağrısı, soyuqdəymə, boğaz ağrısı, halsızlıq və ya təzyiqin yüksəlməsi zamanı bir çox insan həkimə müraciət etmək əvəzinə evdə özünü müalicə etməyə çalışır. Kimisi əvvəlki xəstəliyindən qalan dərmanları qəbul edir, kimisi yaxınlarının məsləhətinə əsaslanır, digərləri isə internetdə oxuduğu məlumatlara inanaraq müalicəyə başlayır. İlk baxışdan zərərsiz görünən bu addımlar bəzən xəstəliyin ağırlaşmasına, düzgün diaqnozun gecikməsinə və dərmanların əlavə təsirlərinə səbəb ola bilər.
Evdə yüngül narahatlıqları azaltmaq üçün müəyyən tədbirlər görmək mümkündür. Ancaq hər əlamətin səbəbini bilmədən dərman qəbul etmək, müxtəlif müalicə üsullarını sınaqdan keçirmək və həkim müayinəsini gecikdirmək düzgün yanaşma deyil.
Bu məqalədə ev şəraitində özünü müalicə zamanı yol verilən əsas səhvlərə diqqət çəkəcək və sağlamlıqla bağlı qərar verərkən nələrə diqqət etməyin vacib olduğunu izah edəcəyik.
1) Həkim məsləhəti olmadan antibiotik qəbul etmək
Özünü müalicə zamanı ən çox rast gəlinən səhvlərdən biri antibiotiklərin həkim təyinatı olmadan qəbul edilməsidir. İnsanlar boğaz ağrısı, öskürək, burun axması və ya qızdırma yarandıqda antibiotikin daha tez sağaldacağını düşünə bilərlər. Halbuki bu əlamətlərin əksəriyyəti virus mənşəli infeksiyalar zamanı da meydana çıxır və antibiotiklər viruslara təsir göstərmir.
Antibiotik yalnız uyğun bakterial infeksiya olduqda və tibbi göstəriş əsasında istifadə edilməlidir. Lazımsız antibiotik qəbulu ishal, ürəkbulanma, allergik reaksiyalar və digər əlavə təsirlər yarada bilər. Bundan başqa, antibiotiklərdən düzgün istifadə edilməməsi bakteriyaların dərmanlara davamlılığının artmasına səbəb olur. Bu isə gələcəkdə bəzi infeksiyaların müalicəsini çətinləşdirə bilər.
Başqa bir səhv isə əvvəlki xəstəlikdən qalan antibiotiki yeni yaranan şikayətlər zamanı qəbul etməkdir. Eyni əlamət müxtəlif səbəblərdən yarana bilər və əvvəlki müalicə indiki vəziyyətə uyğun olmaya bilər.
2) Əvvəlki xəstəlikdən qalan dərmanları qəbul etmək
Bəzi insanlar bir dəfə həkim tərəfindən təyin olunmuş dərmanı sonradan oxşar əlamətlər yarandıqda yenidən istifadə edirlər. Məsələn, əvvəlki baş ağrısı zamanı fayda verən preparatı hər dəfə baş ağrısı olduqda qəbul etmək və ya əvvəllər istifadə edilən təzyiq dərmanının dozasını özbaşına dəyişmək təhlükəli ola bilər.
Dərmanın uyğunluğu onun hansı xəstəlik üçün təyin olunmasından, hazırkı sağlamlıq vəziyyətindən, digər qəbul edilən preparatlardan və yanaşı xəstəliklərdən asılıdır. Əvvəl fayda vermiş dərman sonrakı vəziyyətdə təsirsiz qala və ya arzuolunmaz nəticələr yarada bilər.
Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri, böyrək və qaraciyər problemləri olan insanlar dərman istifadəsinə daha diqqətlə yanaşmalıdırlar. Başqasına təyin olunmuş dərmanı qəbul etmək də düzgün deyil.
3) Ağrıkəsicilərdən həddindən artıq istifadə etmək
Baş ağrısı, diş ağrısı, bel ağrısı və digər narahatlıqlar zamanı ağrıkəsicilərdən geniş istifadə olunur. Lakin bu preparatların tez-tez və ya tövsiyə edilən dozadan artıq qəbul edilməsi sağlamlıq üçün risk yarada bilər.
Bəzi ağrıkəsicilər mədə selikli qişasına zərər verə, xora və qanaxma riskini artıra, böyrəklərin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Digər preparatların, xüsusilə parasetamolun normadan artıq qəbulu qaraciyər üçün təhlükəlidir.
Bir neçə fərqli preparat qəbul edərkən onların tərkibində eyni təsiredici maddənin olub-olmadığını da yoxlamaq lazımdır. Məsələn, soyuqdəymə üçün istifadə edilən bəzi kombinə edilmiş dərmanların tərkibində də parasetamol olur. İnsan əlavə olaraq parasetamol qəbul etdikdə fərqinə varmadan gündəlik dozanı artıra bilər.
Ağrıkəsiciyə tez-tez ehtiyac yaranırsa, yalnız ağrını aradan qaldırmağa çalışmaq əvəzinə onun səbəbi araşdırılmalıdır.
4) Qızdırmanı dərhal aşağı salmağa çalışmaq
Qızdırma orqanizmin infeksiyaya qarşı reaksiyalarından biridir. Bədən temperaturunun yüksəlməsi hər zaman təhlükəli vəziyyət demək deyil. Bununla belə, qızdırmanın səbəbi, dərəcəsi, davametmə müddəti və insanın ümumi vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.
Bəzi insanlar temperatur bir qədər yüksələn kimi bir neçə dərmanı eyni vaxtda qəbul edir, bədəni spirtlə silir və ya soyuq su ilə duş qəbul edirlər. Bu üsulların bəziləri faydasız, bəziləri isə zərərli ola bilər. Spirtlə bədəni silmək, xüsusilə uşaqlarda, təhlükəli nəticələr yarada bilər. Buz kimi su ilə soyunmaq da titrəməni artıraraq narahatlığı gücləndirə bilər.
Qızdırma zamanı maye qəbuluna, istirahətə və ümumi vəziyyətə diqqət yetirmək vacibdir. Hərarətsalıcı preparatlar yaşa, çəkiyə, sağlamlıq vəziyyətinə və dərmanın təlimatına uyğun istifadə edilməlidir.
Xüsusilə üç aydan kiçik körpədə temperaturun 38°C və ya daha yüksək olması təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir. Qızdırma nəfəs darlığı, huşda dəyişiklik, boyun sərtliyi və ya qıcolma ilə müşayiət olunursa, təcili yardım çağırılmalıdır.
5) Vitaminləri və qida əlavələrini nəzarətsiz qəbul etmək
Yorğunluq, saç tökülməsi, halsızlıq və tez-tez xəstələnmə kimi şikayətlər yarandıqda insanlar bəzən birbaşa vitamin qəbuluna başlayırlar. D vitamini, B12 vitamini, dəmir, maqnezium və müxtəlif multivitaminlər həkim məsləhəti olmadan istifadə edilən preparatlar arasında yer alır.
Lakin bu əlamətlərin heç biri təkbaşına konkret vitamin çatışmazlığını təsdiqləmir. Məsələn, halsızlıq dəmir çatışmazlığı ilə yanaşı, yuxu pozuntuları, qalxanabənzər vəzinin xəstəlikləri və başqa səbəblərlə əlaqəli ola bilər.
Vitaminlərin həddindən artıq qəbulu da zərərsiz deyil. A, D, E və K vitaminləri orqanizmdə toplana bilər. Dəmir preparatlarının lazımsız istifadəsi isə əlavə təsirlərə və dəmirin həddindən artıq yığılması ilə bağlı problemlərə səbəb ola bilər.
Buna görə vitamin və mineral çatışmazlığından şübhələndikdə əvvəlcə səbəbi müəyyənləşdirmək, lazım gəldikdə analiz vermək və preparatı uyğun dozada qəbul etmək daha doğrudur.
6) Təzyiqi özbaşına salmaq və ya dərmanı dayandırmaq
Arterial təzyiqin yüksəlməsi zamanı bəzi insanlar həkimə müraciət etmədən əlavə dərman qəbul edir, dozanı artırır və ya tanışlarının məsləhət gördüyü preparatlardan istifadə edirlər. Digərləri isə təzyiq göstəriciləri normallaşdıqda gündəlik dərmanlarını dayandırırlar.
Hər iki yanaşma təhlükəli ola bilər. Təzyiq dərmanlarının təsiri və qəbul qaydası preparatın növündən, insanın sağlamlıq vəziyyətindən və həkimin təyin etdiyi müalicə sxemindən asılıdır. Dozanın özbaşına dəyişdirilməsi təzyiqin həddindən artıq düşməsinə, başgicəllənməyə, huşun itirilməsinə və digər fəsadlara səbəb ola bilər.
Təzyiqi ölçərkən də müəyyən qaydalara əməl edilməlidir. Ölçmədən əvvəl bir neçə dəqiqə sakit oturmaq, ayaqları yerə qoymaq, kürəyi söykəmək və uyğun ölçülü manjetdən istifadə etmək vacibdir. Göstərici yüksək çıxdıqda, təhlükəli əlamətlər yoxdursa, bir qədər sakitləşdikdən sonra təkrar ölçmək faydalı ola bilər.
Təzyiq 180/120 mm civə sütununa və ya daha yüksək göstəriciyə çatırsa, təkrar ölçmə ilə də yüksək qalırsa, təcili tibbi qiymətləndirmə lazımdır. Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, görmədə dəyişiklik, güclü baş ağrısı və ya nevroloji əlamətlər də varsa, təcili yardım çağırılmalıdır.
7) İnternetdə oxuduğumuz məlumatlara əsasən özümüzə diaqnoz qoymaq
İnternet sağlamlıq haqqında məlumat əldə etməyə kömək etsə də, orada oxunan hər məlumat düzgün və hər kəs üçün uyğun deyil. Eyni əlamət müxtəlif xəstəliklər zamanı yarana bilər. Məsələn, başgicəllənmə qanazlığı, təzyiq dəyişiklikləri, daxili qulaq problemləri və ya başqa səbəblərlə əlaqəli ola bilər.
İnsan internetdə simptomlarını axtardıqda bəzən ən ağır xəstəliklər haqqında məlumatlarla qarşılaşır və əsassız narahatlıq keçirir. Digər hallarda isə ciddi əlamətləri əhəmiyyətsiz hesab edərək həkimə müraciəti gecikdirir.
Sağlamlıqla bağlı məlumatları etibarlı mənbələrdən əldə etmək vacibdir. Ancaq internetdəki məlumatlar həkim müayinəsini və fərdi tibbi qiymətləndirməni əvəz etmir.
8) Xalq təbabəti üsullarını tam təhlükəsiz hesab etmək
Bal, limon, bitki çayları və müxtəlif ev üsulları bəzi yüngül narahatlıqlar zamanı rahatlıq verə bilər. Ancaq təbii mənşəli olması hər vasitənin tam təhlükəsiz olduğu demək deyil.
Bəzi bitkilər dərmanlarla qarşılıqlı təsir göstərə, allergik reaksiyalara səbəb ola və qaraciyər və böyrəklərə mənfi təsir edə bilər. Xüsusilə qan durulaşdırıcı, təzyiqə və şəkərli diabetə qarşı dərman qəbul edən insanlar bitki mənşəli vasitələrdən istifadə edərkən diqqətli olmalıdırlar.
Sarımsaq, limon və ya digər qida məhsullarının müəyyən xəstəlikləri müalicə etdiyi barədə yayılan məlumatlara da ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Qidalar sağlam rasionun bir hissəsi ola bilər, lakin onların dərmanları əvəz etdiyi düşünülməməlidir.
Eyni zamanda, yanıqların üzərinə diş məcunu, yağ və digər maddələr çəkmək kimi ənənəvi üsullardan çəkinmək lazımdır. Yanıq zamanı zədələnmiş sahəni sərin, axar su altında təxminən 20 dəqiqə saxlamaq və vəziyyətə uyğun tibbi yardım almaq daha məqsədəuyğundur.
9) Xəstəliyin əlamətlərini görməzdən gəlmək
Özünü müalicə zamanı yol verilən ən ciddi səhvlərdən biri təhlükəli əlamətləri evdə aradan qaldırmağa çalışmaqdır. Bəzən insan şikayətlərinin öz-özünə keçəcəyini düşünərək həkimə müraciəti təxirə salır. Halbuki bəzi xəstəliklərdə erkən tibbi yardım ağırlaşma riskini azaltmaq üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Sinədə sıxılma və ağrı, qəfil nəfəs darlığı, huşun itirilməsi, üzün əyilməsi, danışığın pozulması, bədənin bir tərəfində qəfil zəiflik və ya güclü qanaxma zamanı evdə müalicə ilə vaxt itirmək olmaz.
Həmçinin uzun müddət davam edən qızdırma, səbəbsiz çəki itkisi, davamlı halsızlıq, sidikdə və ya nəcisdə qan, təkrarlanan qusma və getdikcə güclənən ağrılar həkim müayinəsi tələb edə bilər.
10) Bir neçə dərmanı eyni vaxtda qəbul etmək
Eyni anda bir neçə preparat qəbul etmək onların daha güclü təsir göstərəcəyi anlamına gəlmir. Əksinə, dərmanların bir-biri ilə qarşılıqlı təsiri arzuolunmaz nəticələr yarada bilər.
Məsələn, bəzi ağrıkəsicilər qan durulaşdırıcılarla birlikdə qəbul edildikdə qanaxma riskini artıra bilər. Bəzi dərmanlar isə bir-birinin təsirini gücləndirə və ya zəiflədə bilər.
Həkimə müraciət edərkən qəbul etdiyiniz bütün dərmanlar, vitaminlər və bitki mənşəli əlavələr haqqında məlumat vermək vacibdir. Eyni zamanda, dərmanların dozasını və qəbul vaxtını özbaşına dəyişməmək lazımdır.
Evdə özümüzə kömək edərkən nələrə diqqət etməliyik?
Evdə özünə yardım göstərmək sağlamlığa məsuliyyətli yanaşmanın bir hissəsi ola bilər. Bunun üçün bir neçə əsas qaydaya əməl etmək vacibdir:
– Yüngül narahatlıqlar zamanı istirahət edin, kifayət qədər maye qəbul edin və vəziyyətinizi izləyin.
– Dərmanları yalnız təlimata və həkim göstərişinə uyğun qəbul edin.
– Antibiotiklərdən, hormonal preparatlardan və güclü təsirli dərmanlardan özbaşına istifadə etməyin.
– Başqasına təyin olunmuş dərmanı qəbul etməyin və əvvəlki müalicəni yeni şikayətlərə avtomatik tətbiq etməyin.
– Vitamin və mineral preparatlarını çatışmazlıq və ya tibbi göstəriş olmadan yüksək dozada qəbul etməyin.
– Əlamətlər davam edir, ağırlaşır və ya təkrarlanırsa, həkimə müraciət edin.
– Təcili təhlükə əlamətləri yarandıqda evdə müalicəyə davam etməyin, dərhal tibbi yardım istəyin.
Evdə özünü müalicə etmək istəyinin arxasında çox vaxt vaxt itirməmək, xərcləri azaltmaq və narahatlığı tez aradan qaldırmaq istəyi dayanır. Lakin sağlamlıqla bağlı qərarları yalnız əvvəlki təcrübəyə, yaxınların məsləhətinə və ya internetdəki məlumatlara əsasən vermək düzgün deyil.
Əsas məsələ hər əlamət zamanı dərman qəbul etmək deyil, onun səbəbini düzgün qiymətləndirməkdir. Yüngül narahatlıqlar zamanı sadə tədbirlər kömək edə bilər, lakin davamlı, təkrarlanan və ya ağırlaşan şikayətlər həkim müayinəsi tələb edir. Dərmanlardan düzgün istifadə, təhlükəli əlamətləri vaxtında tanımaq və özbaşına müalicədən çəkinmək bir çox sağlamlıq riskinin qarşısını almağa kömək edir.
Nərminə Abbasova
Terapevt, ailə həkimi
