Gündəlik həyatımızda qarşılaşdığımız münasibət problemləri çox vaxt sadəcə o anla bağlı situasiya kimi dəyərləndirilir. Biz düşünürük ki, bir konflikt, anlaşılmazlıq və ya qarşı tərəfdəki davranış yalnız həmin anın və ya konkret insanın xüsusiyyətlərinin nəticəsidir. Bəzən isə özümüzdəki problemləri yalnız o anki ruh halımıza və ya vəziyyətə bağlayırıq.

Amma əslində, bu yanaşmada bir əhəmiyyətli yanılma var: biz çox vaxt nəzərə almırıq ki, bu problemlərin kökü uşaqlıq dövründə formalaşmış psixoloji inanclar və emosional təcrübələrimizdədir. Uşaqlıqda valideynlərimizlə qurduğumuz münasibət, onların bizə verdiyi emosional dəstək, sərhəd və qayğı, bizim gələcək yaşlarımızda – yeniyetməlik, gənclik və yetkinlik dövrlərində – qurduğumuz münasibətləri formalaşdırmaqda böyük rol oynayır.

Hər bir münasibətimiz, qərarlarımız və seçimlərimiz müəyyən psixoloji mexanizmlərin məhsuludur. Hətta ən kiçik qarşılıqlı təsir və ya konflikt belə, bu mexanizmlərin nəticəsi kimi ortaya çıxır. Münasibətlərimizin inkişafı – pozitiv və ya mənfi istiqamətdə – qismən, amma əhəmiyyətli dərəcədə, uşaqlıqda valideynlərimizlə yaşadığımız emosional təcrübələrə bağlıdır. Bu, onu göstərir ki, valideynlə qurulan münasibətlər yalnız uşaq dövrünün xatirələri deyil, gələcəkdəki sosial və romantik münasibətlərimizin də əsasını təşkil edən psixoloji təməl rolunu oynayır.

Psixologiya sahəsində, mən bir psixoterapevt kimi vurğulamaq istəyirəm ki, valideynlə qurulan münasibətlərin gələcək münasibətlərimizə təsirini araşdıran çoxsaylı elmi tədqiqatlar mövcuddur. Bu tədqiqatların ən əhəmiyyətli istiqamətlərindən biri bağlanma nəzəriyyəsidir. Bağlanma nəzəriyyəsi uşaqlıqda valideynlər ilə qurulan emosional əlaqələrin, sərhəd qoyma, qayğı və dəstək davranışlarının insanın gələcəkdə sosial və romantik münasibətlərinə necə təsir etdiyini izah edir.

John Bowlby bu nəzəriyyənin banilərindən biridir. Onun 1958-ci ildə etdiyi araşdırmalar göstərdi ki, uşaqlıqda valideynlə etibarlı bağlanma yaşayan uşaqlar böyüdükdə münasibətlərdə daha sabit, etibarlı və yaxınlıq qurmağa açıq olurlar. Bowlby qeyd edir ki, uşaqlıqda valideynin verdiyi emosional dəstək, qayğı və diqqət, yetkinlikdə insanın partnyoruna güvənmə qabiliyyətini formalaşdırır. Əksinə, uşaqlıqda etibarsız və ya narahat bağlanma təcrübələri, gələcəkdə münasibətlərdə güvənsizlik və emosional çətinliklər yarada bilər.

Mary Ainsworth isə, Bowlby-nin nəzəriyyəsini təcrübə ilə genişləndirdi. Onun “Strange Situation” (Qəribə Vəziyyət) tədqiqatları uşaqlarda bağlanma tiplərini müəyyənləşdirdi: etibarlı, narahat və qarşılıqsız bağlanma tipləri. Məsələn, etibarlı bağlanma yaşayan uşaqlar valideynləri uzaqda olarkən narahat olurlar, lakin valideyn geri dönəndə tez rahatlaşırlar. Narahat və qarşılıqsız bağlanan uşaqlar isə ya valideynə çox asılı olurlar, ya da emosional uzaqlıq göstərirlər. Ainsworth-un tədqiqatları göstərir ki, bu bağlanma tipləri, yetkinlikdə romantik və sosial münasibətlərin keyfiyyətinə birbaşa təsir edir.

Beləliklə, Bowlby və Ainsworth-un tədqiqatlarından göründüyü kimi, uşaqlıqda valideynlə qurulan münasibətlər, gələcəkdə insanın münasibət tərzi, emosional reaksiyaları və qərarvermə prosesində əsas rol oynayır. Başqa sözlə, valideynlə qurulan etibarlı və balanslı əlaqə, insanın gələcəkdə sağlam, dəstəkçi və yaxın münasibətlər qurmasına zəmin yaradır, narahat və qeyri-etibarlı bağlanma isə qarşılıqlı güvənsizlik və emosional çətinliklərə səbəb ola bilər.

Psixologiya sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, uşaqlıqda valideynlə qurulan bağlanma tərzi, yetkinlikdə insanın münasibət və davranışlarını əhəmiyyətli dərəcədə formalaşdırır. Mary Ainsworth-un araşdırmalarına əsasən, bağlanma əsasən dörd tipdə olur: etibarlı, narahat, qaçınan və qarışıq . Hər biri insanın gündəlik münasibətlərində fərqli şəkildə özünü göstərir.

1) Etibarlı bağlanma – Uşaqlar valideynlərindən dəstək, qayğı və etibar alır, valideynin mövcudluğu onlara təhlükəsizlik hissi verir. Yetkinlikdə bu insanlar etibarlı, yaxın və açıq münasibətlər qurur.Məsələn, bir partnyorla mübahisə zamanı etibarlı bağlanma tərzi olan şəxs həm öz hisslərini ifadə edir, həm də qarşı tərəfi dinləyir. Dostluqda isə ehtiyac olduğunda kömək istəyə bilir və başqalarına kömək etməyə açıqdı.

2) Narahat bağlanma – Uşaqlıqda valideynin qayğı və dəstəyi qeyri-sabit olub, bəzən çox, bəzən az olmuş uşaqlarda formalaşır. Yetkinlikdə bu insanlar münasibətlərdə çox asılı, narahat və rədd olunmaqdan qorxan olurlar.Romantik münasibətdə partnyor mesajına gec cavab verəndə narahat olur, tez-tez özünə şübhə edir və daha çox diqqət tələb edir. Dostluqda isə başqalarının onu rədd edəcəyindən qorxduğu üçün daim təsdiq istəyir.

3) Qaçınan bağlanma – Uşaqlıqda valideynin emosional mövcudluğu az və ya soyuq olmuş uşaqlarda yaranır. Yetkinlikdə bu insanlar yaxınlıqdan və emosional açıqlıqdan uzaq dururlar.Romantik münasibətdə hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkir, konflikt zamanı uzaqlaşır. Dostluqda isə çox yaxınlaşmaqdan çəkinir və müstəqil qalmağı üstün tutur.

4) Qarışıq bağlanma – Bu bağlanma tipi adətən uşaqlıqda travma, zorakılıq, valideynin qeyri-müəyyən və qorxuducu davranışı nəticəsində formalaşır. Uşaq həm qorxu, həm də ehtiyac hissi yaşayır, valideyninə həm yaxın olmaq istəyir, həm də ondan çəkinir. Yetkinlikdə bu insanlar münasibətlərdə qarışıq və ziddiyyətli davranışlar göstərə bilirlər. Romantik münasibətdə həm yaxınlıq axtarır, həm də partnyordan uzaqlaşır. Dostluqda ani yaxınlaşma və sonra geri çəkilmə davranışları göstərir.Stressli vəziyyətlərdə təşviş və konfliktləri idarə etməkdə çətinlik çəkir.

Qarışıq bağlanma tipi, üç əsas bağlanma tipindən fərqli olaraq, ziddiyyətli və qeyri-sabit davranış nümunələri ilə xarakterizə olunur. Bu, yetkinlikdə münasibətlərdə həm etibar problemi, həm emosional qarışıqlıq, həm də narahat davranışlar yarada bilər.

Uşaqlıqda valideynlə qurduğumuz münasibətlər yalnız xatirə deyil; onlar beyindəki neyro-psixoloji yolları formalaşdırır və yetkinlikdə davranışlarımızı, emosional reaksiyalarımızı və münasibət tərzimizi müəyyən edir. Bu mexanizmlər, şüuraltı şəkildə, gündəlik həyatda qarşımıza çıxan hadisələrə cavab verməyimizdə aktiv rol oynayır.Neyro-psixoloji əsaslara baxdıqda uşaqlıqda valideynin qayğısı, diqqəti, sərhəd qoyma tərzi və emosional mövcudluğu uşağın beynində təhlükəsizlik və təhlükə siqnalları üçün müəyyən neyron yollarını gücləndirir.Bu yollar öyrənildikcə reaksiyalar avtomatlaşdırılır; yəni insan şüuraltı olaraq müəyyən hadisələrə əvvəlcədən kodlanmış nümunəyə uyğun davranır.Məsələn, tərk edilmə qorxusu və narahatlıq, uşaqlıqda valideynin emosional uzaqlığı və qeyri-sabit dəstəyi nəticəsində yaranmış neyron şəbəkələrinin aktivləşməsi ilə bağlıdır.

Bu şüuraltı reaksiyalar gündəlik həyatımızda özünü bir çox vəziyyətlərdə göstərir. Partnyor bir qədər uzaqlaşanda dərhal tərk edilmə qorxusu və təşviş hissi yaranır.Kiçik fikir ayrılıqları və ya uzaqlaşma vəziyyətlərində narahatlıq və asılı davranışlar ortaya çıxır.İş yoldaşının fərqli yanaşması və ya məsafə saxlaması zamanı emosional reaksiyalar həddindən artıq görünə bilər.

Bu şüuraltı proseslər göstərir ki, biz “çox həssasıq” və ya “reaksiyaları idarə edə bilmirik” kimi düşünməməliyik. Əksinə, bu reaksiyalar real, elmi cəhətdən izah edilə bilən və normal psixoloji proseslərdir. Beyində öyrənilmiş nümunələr aktivləşir və bizə keçmiş təcrübələrimizi xatırladır, amma bu dəyişdirilə bilməz demək deyil.

Bağlanma tipləri, neyro-psixoloji yollar və şüuraltı reaksiyalar bir-biri ilə sıx bağlıdır. İnsan uşaqlıqdan öyrəndiyi davranış nümunələrini şüurlu şəkildə tanıyıb idarə etməyi öyrəndikdə, bu şüuraltı reaksiyaları dəyişmək mümkündür. Bu, həm emosional sabitlik, həm də sağlam münasibətlər üçün əsasdır.Beləliklə, bağlanma stili yalnız uşaq xatirəsi və emosional təcrübə deyil; beyində kodlanmış, şüuraltı işləyən neyro-psixoloji mexanizmlərdir. Hər birimiz bu mexanizmləri tanımaqla və şüurlu şəkildə işləməklə öz emosional və sosial davranışlarımızı inkişaf etdirə, münasibətlərimizi daha sağlam qura bilərik.

Uşaqlıqda valideynlə qurduğumuz münasibətlər gələcəkdə davranışlarımızı, emosional reaksiyalarımızı və münasibət tərzimizi formalaşdırır. Lakin bu heç də o demək deyil ki, həyatımızın bütün istiqamətləri yalnız keçmişimizdən asılıdır. Həyatımızda etdiyimiz seçimlər, qura biləcəyimiz münasibətlər və əldə edə biləcəyimiz emosional sabitlik tamamilə bizim əlimizdədir.Böyüdükcə və müəyyən yaşa çatdıqca, biz artıq şüurlu qərarvermə qabiliyyətinə sahib oluruq. Bu, o deməkdir ki, uşaqlıqdan formalaşmış bağlanma tiplərimiz, şüuraltı qorxularımız və öyrənilmiş reaksiyalarımız üzərində işləmək mümkündür. Biz özümüzü, münasibətlərimizi və emosional davranışlarımızı şüurlu şəkildə dəyişə bilərik.

Terapiya bu prosesdə əsas vasitədir.Terapiya şəraitində insan öz keçmiş təcrübələrini və bağlanma nümunələrini tanıyır.Şüuraltı reaksiyalar, tərk edilmə qorxusu və narahatlıq kimi problemlər məqsədli şəkildə işlənir, fərd bu nümunələri şüurlu şəkildə idarə etməyi öyrənir.Terapiya vasitəsilə etibarlı davranış modelləri öyrənilir, yeni emosional və sosial bacarıqlar inkişaf etdirilir.Ən önəmlisi, insan keçmişi günahlandırmadan və məsuliyyətdən qaçmadan, öz həyatına aktiv şəkildə sahib çıxmağı öyrənir.

Həyatımızı dəyişmək mümkündür. Keçmişdə yaşadığımız təcrübələr yalnız bir başlanğıc nöqtəsidir, son nəticə deyil. Özümüz üzərində işləməklə, doğru dəstək və metodlarla, sağlam münasibətlər qura və emosional sabitlik əldə edə bilərik.

Sizlərə bir neçə praktik tövsiyələr hazırladım:

1) Keçmişdə yaşananları yalnız məlumat kimi qəbul edin, günahlandırmayın.

2) Öz reaksiyalarınızı müşahidə edin və hansı hallarda şüuraltı nümunələrin aktivləşdiyini anlayın.

3) Terapiya və ya psixoloji dəstək vasitəsilə emosional və davranış nümunələrini dəyişdirməyə çalışın.

4) Hər gün kiçik addımlarla özünüzü sınayın – məsələn, narahat olduğunuz vəziyyətlərdə fərqli, şüurlu reaksiya vermək.

5) Unutmayın ki, hər bir dəyişiklik zaman və təcrübə tələb edir, lakin mümkündür vədəyərli nəticələr gətirir.

6) Hiss etdiyiniz narahatlıq, təşviş və ya qorxu anında onu sadəcə “pis hiss edirəm” deyərək keçirməyin. Məsələn, “mən tərk edilməkdən qorxuram” və ya “mən diqqətə ehtiyac duyuram” kimi dəqiq ifadələr istifadə edin. Bu, şüuraltı reaksiyaları şüurlu şəkildə tanımağa və idarə etməyə kömək edir.

7) Hər gün qısa vaxt ayıraraq gün ərzində hansı situasiyalarda narahatlıq və ya təşviş yaşadığınızı yazın. Bu, reaksiya nümunələrini görmək və şüurlu şəkildə dəyişmək üçün əla üsuldur.

8) Münasibətlərdə hər kəsin şəxsi sərhədləri vardır. Siz də öz sərhədlərinizi tanıyın və ifadə edin. Sərhəd qoymaq, narahatlıq və tərk edilmə qorxusunu azaltmağa və münasibətlərdə balans yaratmağa kömək edir.

9) Dərin nəfəs alma, meditasiya, yüngül idman, qısa gəzintilər kimi üsullar beyindəki təşviş yollarını sakitləşdirir, şüuraltı reaksiyaları daha idarəolunan edir.

10) Hər hansı bir bağlanma nümunəsini dəyişmək və emosional balansı əldə etmək üçün peşəkar dəstək çox faydalıdır. Terapiya, şüuraltı reaksiyaları tanımaq, yeni davranış nümunələri öyrənmək və münasibətlərdə sağlam davranışlar inkişaf etdirmək üçün güclü və etibarlı vasitədir.

Nəticə olaraq, uşaqlıqdan formalaşmış bağlanma nümunələri və valideynlə münasibətlərimizin təsiri realdır, amma biz böyüyəndən sonra həyatımızı dəyişmək gücünə malik oluruq. Terapiya və şüurlu iş sayəsində keçmişin təsirlərini aradan qaldırmaq, sağlam münasibətlər və emosional balans yaratmaq mümkündür.

Psixoterapevt Aişə Əsgərli