Evlilik iki insanın bir ailə qurmasıdır. Ancaq bəzən bu ailənin qərarlarına, münasibətlərinə və gündəlik həyatına iki nəfərdən daha çox insan təsir etməyə başlayır. Xüsusilə də qayınana və qayınatanın ailə həyatında tutduğu yer düzgün müəyyənləşdirilmədikdə, adi məsləhətlər zamanla müdaxiləyə, müdaxilə isə ciddi ailə konfliktlərinə çevrilə bilər. Bəs valideynin qayğısı harada bitir, övladının ailəsinə müdaxilə harada başlayır?

Ailə qurmaq yalnız toy mərasimi ilə yeni həyatın başlanması demək deyil. Gənc cütlük evləndiyi gündən etibarən yeni bir ailə sistemi formalaşdırır. Bu sistemdə iki insanın öz qaydaları, qərarları, gündəlik vərdişləri, maliyyə planları, gələcək gözləntiləri və bir-birinə münasibət forması yaranır.

Lakin hər iki tərəfin valideynləri də bu yeni ailənin bir parçası olaraq qalır. Xüsusilə Azərbaycan cəmiyyətində valideynlərlə övlad arasındakı bağlılığın güclü olması onların yeni qurulan ailənin həyatında da müəyyən rol oynamasına səbəb olur. Bu rol bəzən çox qiymətli dəstəyə çevrilir, bəzən isə sərhədlər düzgün müəyyən edilmədikdə münasibətlər üçün problem yaradır.

Əslində məsələ qayınananın və ya qayınatanın gəlinlə, kürəkənlə və ya öz övladı ilə münasibətində deyil. Əsas məsələ yeni ailənin sərhədlərinin haradan başladığını və valideynin həmin sərhədlərə nə qədər daxil ola biləcəyini bilməsidir.

Məsləhət başqa, qərar vermək başqadır

Valideynin övladına məsləhət verməsi təbii haldır. İllərin təcrübəsinə əsaslanaraq “belə etsəniz daha yaxşı olar” demək müdaxilə hesab edilməyə bilər. Problem məsləhətin tövsiyədən çıxaraq tələbə çevrildiyi zaman başlayır.

Məsələn, gənc cütlük harada yaşayacağına, hansı əşyaları alacağına, büdcəsini necə böləcəyinə və ya istirahətini necə keçirəcəyinə özü qərar vermək istəyir. Valideyn isə öz fikrini bildirdikdən sonra onların qərarını qəbul etmək əvəzinə israr edir, incikliyini göstərir və ya “mənim sözümə qulaq asmasanız, sonra peşman olacaqsınız” deyərək seçimə təsir göstərməyə çalışırsa, artıq söhbət sadə məsləhətdən getmir.

Çünki məsləhətin xüsusiyyəti budur: verilir, amma qarşı tərəf onu qəbul edib-etməməkdə sərbəstdir.

“Mən oğlumu tanıyıram” yanaşması

Bəzi hallarda müdaxilənin əsas səbəbi valideynin övladını həyat yoldaşından daha yaxşı tanıdığına inanmasıdır.

“Mən oğlumu səndən yaxşı tanıyıram”, “o belə şeyləri sevmir”, “sən onu dəyişdirmisən”, “əvvəllər belə deyildi” kimi cümlələr ilk baxışda sadə fikir kimi səslənsə də, davamlı təkrarlandıqda gəlin və ya kürəkəndə ailəyə kənardan qəbul edilmiş biri olduğu hissini yarada bilər.

Halbuki insan evləndikdən sonra da valideyninin övladı olaraq qalır, amma artıq başqa bir ailənin də həyat yoldaşıdır. Bu iki münasibət bir-birinə rəqib olmamalıdır.

Valideyn övladını qorumaq istəyərkən onun həyat yoldaşını ailəyə yad biri kimi görməyə başlayırsa, burada konflikt üçün zəmin yaranır.

Oğul və ya qız iki tərəf arasında qalanda

Qayınana-qayınata ilə gəlin arasındakı problemdə çox vaxt əsas yük ər-arvadın üzərinə düşür. Xüsusilə kişi həyat yoldaşı ilə anası arasında seçim etməli olduğunu düşünürsə, münasibət daha da mürəkkəbləşir.

Əslində sağlam ailə münasibətində söhbət “kim haqlıdır?” sualından çox, “biz bu problemi necə həll edə bilərik?” sualından getməlidir.

Ər həyat yoldaşının narahatlığını hər dəfə “anam belədir də, sən də döz” deyərək kiçildirsə, həyat yoldaşı özünü müdafiəsiz hiss edə bilər. Digər tərəfdən, hər məsələdə valideynini günahlandırmaq da problemi həll etmir.

Burada əsas məsuliyyət yeni qurulan ailənin öz sərhədlərini müəyyən etməsidir. Valideynlə övlad arasındakı münasibət qorunmalı, eyni zamanda ər-arvad münasibətinin müstəqilliyi də qəbul edilməlidir.

Ailənin maddi məsələlərinə qarışmaq

Müdaxilənin ən çox mübahisə doğuran formalarından biri maliyyə məsələləridir.

Gənc ailənin qazancının necə xərclənməsi, ev üçün hansı əşyaların alınması, kredit götürülüb-götürülməməsi, kimə maddi yardım göstərilməsi və hətta həyat yoldaşlarının bir-birinə nə qədər pul ayırması kimi məsələlər, ilk növbədə, həmin cütlüyün qərarı olmalıdır.

Valideyn maddi yardım edirsə, bu yardımın qarşılığında ailənin bütün qərarlarına nəzarət etmək hüququ qazandığını düşünməməlidir.

“Evi biz almışıq, ona görə də belə olacaq”, “bu əşyaya niyə pul vermisiniz?”, “maaşını hara xərcləyir?” kimi yanaşmalar gənc ailədə müstəqillik hissini zəiflədə bilər.

Əlbəttə, valideynlər bəzən maddi dəstək göstərərək övladlarının həyatını asanlaşdırırlar. Ancaq yardım ilə idarə etmək arasında ciddi fərq var.

Uşağın tərbiyəsinə kim qərar verir?

Qayınana və qayınatanın ailə həyatına müdaxiləsi xüsusilə nəvənin dünyaya gəlməsindən sonra daha da arta bilər.

Uşağın necə geyindirilməsi, nə vaxt yatması, hansı qaydalarla böyüdülməsi, hansı qidaların verilməsi, hansı bağçaya və ya məktəbə getməsi kimi məsələlərdə nənə və babanın fikrinin olması normaldır. Onların təcrübəsindən faydalanmaq da ailə üçün dəyərli ola bilər.

Ancaq son qərarın kimə aid olduğu məsələsi qarışdırılmamalıdır.

Nənə və babanın uşağa sevgisi nə qədər böyük olsa da, onlar uşağın valideynləri deyil. Valideynlərin müəyyən etdiyi qaydalarla razılaşmadıqda həmin qaydaları uşağın qarşısında pozmaq isə daha ciddi problem yarada bilər.

Məsələn, valideyn uşağa müəyyən şeyi qadağan edir, nənə isə “anan bilməsin, mən sənə verərəm” deyirsə, burada söhbət artıq sadəcə nəvəyə sevgidən getmir. Bu davranış valideynin nüfuzunu uşağın gözündə zəiflədə bilər.

“Bizim vaxtımızda belə deyildi”

Nəsillər arasında dünyagörüşü fərqinin olması qaçılmazdır. Valideynlərin öz ailə həyatında tətbiq etdiyi qaydalar bugünkü gənc ailəyə tam uyğun gəlməyə bilər.

“Biz vaxtilə belə yaşamışıq”, “bizim dövrümüzdə qadın belə etməzdi”, “əvvəllər gəlinlər qayınanaya söz qaytarmırdı” kimi müqayisələr yeni ailəyə keçmişin qaydalarını tətbiq etmək cəhdinə çevrilə bilər.

Ailə münasibətləri zamanla dəyişir. Əvvəlki nəsillərin təcrübəsi dəyərlidir, amma hər ailənin öz şərtləri var.

Bir ailədə işləyən qayda başqa ailədə eyni nəticəni verməyə bilər.

Gəlin də valideynlərin sərhədini tanımalıdır

Mövzunun bütün məsuliyyətini yalnız qayınana və qayınatanın üzərinə qoymaq da doğru olmaz.

Gənc ailə qurarkən gəlin və ya kürəkən də həyat yoldaşının valideynləri ilə münasibətdə müəyyən həssaslıq göstərməlidir. Hörmət, ünsiyyət və qarşılıqlı anlayış ailə münasibətlərinin vacib hissəsidir.

Bəzən gənc cütlüklər “bizim ailəmizə heç kim qarışa bilməz” düşüncəsi ilə valideynlərin hər bir sözünü müdaxilə kimi qəbul edə bilərlər. Halbuki valideynin fikrini bildirməsi ilə qərara nəzarət etməsi eyni şey deyil.

Burada əsas məsələ məsləhəti müdaxilədən, qayğını nəzarətdən ayırmaqdır.

Valideyn nə zaman geri çəkilməyi bacarmalıdır?

Övladın ailə qurması valideyn üçün də emosional dəyişiklikdir. İllərlə övladının həyatında əsas qərarverici olan ana və ata bir anda onun həyatında əvvəlki mövqedə olmadıqlarını qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.

Bu, xüsusilə valideyn övladının bütün həyatına həddindən artıq bağlı olubsa, daha qabarıq görünür.

Ancaq sağlam münasibətin əsas şərtlərindən biri də budur: övlad böyüdükcə valideynin nəzarəti azalmalı, etimadı artmalıdır.

Valideyn övladına “sən artıq öz ailəni qurmusan, mən sənin qərarlarına hörmət edirəm” mesajını verə bilirsə, münasibətlər daha rahat şəkildə davam edir.

Çünki bəzən valideynin geri çəkilməsi sevgidən uzaqlaşmaq deyil. Əksinə, övladına yetkin bir insan kimi güvənməkdir.

Bəs sərhəd necə müəyyən edilməlidir?

Ən sağlam variant sərhədlərin konflikt yaranandan sonra deyil, mümkün qədər erkən müəyyən edilməsidir.

Gənc cütlük öz daxilində bəzi məsələləri aydınlaşdırmalıdır:

Hansı qərarları yalnız ər-arvad verəcək?

Valideynlərin hansı məsələlərdə fikri nəzərə alınacaq?

Maddi yardım qəbul edilirsə, bunun şərtləri necə olacaq?

Uşağın tərbiyəsində nənə-babanın rolu nə qədər olacaq?

Ailə daxilində baş verən problemlər valideynlərlə nə qədər paylaşılacaq?

Mübahisə zamanı valideynlərdən tərəf tutulması gözləniləcəkmi?

Bu sualların əvvəlcədən müzakirə edilməsi gələcəkdə çoxlu anlaşılmazlığın qarşısını ala bilər.

Ən təhlükəli məqam: ailə sirrinin ailədən çıxması

Ər-arvad arasında baş verən hər mübahisənin valideynlərə danışılması da münasibətləri çətinləşdirə bilər.

Cütlük həmin an barışa bilər, amma valideyn bir dəfə eşitdiyi sözü unutmur. Bu səbəbdən ər-arvad arasında adi bir mübahisə sonradan valideynlər üçün “gəlin belə etmişdi”, “oğlum belə demişdi” şəklində yadda qala bilər.

Bu da münasibətlərdə yeni gərginlik yaradır.

Ona görə hər mübahisənin valideynlərə çatdırılması əvəzinə, cütlüyün ilk növbədə problemi öz daxilində həll etməyə çalışması daha sağlam yanaşmadır.

Əlbəttə, söhbət zorakılıq, ciddi təhlükə və ya insanın özünü müdafiəsiz hiss etdiyi vəziyyətlərdən gedirsə, yaxınlardan və müvafiq mütəxəssislərdən dəstək almaq tamam başqa məsələdir.

Ailədə üçüncü şəxs olmaq məcburiyyətində deyil

Qayınana və qayınatanın yeni qurulan ailədə yeri əslində çox dəyərlidir. Onlar gənc ailəyə dəstək ola, təcrübələrini bölüşə, çətin günlərdə kömək edə və nəvələri ilə gözəl münasibət qura bilərlər.

Ancaq bu münasibətin sağlam qalması üçün bir prinsip vacibdir: dəstək vermək idarə etmək demək deyil.

Eyni şəkildə, gəlin və oğulun da valideynlərin fikrinə hörmət etməsi onların bütün qərarlarını qəbul etməli olduqları anlamına gəlmir.

Ən sağlam ailə modeli tərəflərin bir-birinə “mən sənin həyatını idarə edirəm” yox, “sənin seçiminə hörmət edirəm, ehtiyacın olanda yanındayam” mesajını verə bildiyi modeldir.

Çünki ailəyə kənardan gələn ən böyük problem həmişə bir insanın pis niyyətindən yaranmır. Bəzən həddindən artıq sevgi, qorumaq istəyi, övladı itirmək qorxusu və ya “mən daha yaxşı bilirəm” düşüncəsi də sərhədlərin pozulmasına səbəb olur.

Ailə qurmuş övladına ən böyük dəstək isə onun hər qərarını vermək deyil, öz qərarlarını verə biləcək qədər ona güvənməkdir.

Hazırladı: MƏTİN