Süni intellektlə emosional ünsiyyət XXI əsrin ən mühüm psixoloji və sosial fenomenlərindən birinə çevrilməkdədir. Süni intellektin inkişafı insan həyatının yalnız texniki deyil, həm də emosional və sosial sahələrinə sürətlə nüfuz etməsinə səbəb olmuşdur. Süni intellekt insanın dostu kimi görünə bilər, lakin onunla qurulan münasibətin arxasında şüurlu insan təcrübəsi deyil, alqoritmik sistem dayanır. Bu gün insanlar süni intellektlə sadəcə məlumat axtarmır, onunla söhbət edir, şəxsi problemlərini bölüşür, emosional dəstək axtarır hətta bəzi hallarda dostluq və romantik münasibət hissi formalaşdırırlar.

İnsan nə vaxt maşına “sən məni anlayırsan” deməyə başlayır?

Bir insan gecə saat 03:00-da özünü tənha hiss etdikdə dostuna zəng etməyə tərəddüd edə bilər. Qarşı tərəfin yatdığını, onu başa düşməyəcəyini və ya mühakimə edəcəyini düşünə bilər. Lakin telefonundakı süni intellekt sistemi bir neçə saniyə ərzində cavab verir: dinləyir, suallar verir, əvvəlki söhbətləri xatırlayır və istifadəçinin emosional vəziyyətinə uyğun cavab formalaşdırır.Məhz bu məqam müasir dövrün ən maraqlı psixoloji suallarından birini ortaya çıxarır:

İnsan həqiqətən süni intellektə bağlana bilərmi?

Bu sual ilk baxışdan qeyri-adi görünsə də məsələ artıq elmi fantastika çərçivəsindən çıxmışdır. Müasir süni intellekt sistemləri istifadəçinin adı, maraqları, şəxsi təcrübələri və əvvəlki söhbətləri əsasında daha fərdiləşdirilmiş qarşılıqlı əlaqə yarada bilir. İnsan isə qarşı tərəfin həqiqətən şüurlu olub-olmamasından asılı olmayaraq onun davranışında diqqət, qayğı və emosional anlayış əlamətləri gördükdə sosial və emosional reaksiya verə bilər.

“O məni anlayır” hissi: Süni empatiya real emosional təsir yarada bilərmi?

Süni intellekt insan kimi şüurlu şəkildə hiss etmir. O kədəri yaşamır, sevinc keçirmir və istifadəçiyə qarşı bioloji mənada sevgi hiss etmir.Əgər bir istifadəçi süni intellektə öz problemi barədə danışır və qarşılığında diqqətli, ardıcıl və mühakiməsiz cavab alırsa, onun rahatlama, eşidilmə və anlaşılma hissi keçirməsi mümkündür. Psixoloji baxımdan burada mühüm olan yalnız qarşı tərəfin həqiqətən nə hiss etməsi deyil, həm də istifadəçinin həmin münasibəti necə qavramasıdır.

Daimi əlçatanlıq: İnsan psixoloji çətinlik yaşayarkən dəstəyə məhz ehtiyac duyduğu anda çıxış əldə etmək istəyir. İnsanın dostu, ailə üzvü və ya mütəxəssislər onun üçün hər zaman əlçatan olmaya bilər. Süni intellekt sistemləri isə günün istənilən saatında ünsiyyət imkanı yaradır.Buxüsusilə insanın öz fikirlərini yazılı şəkildə ifadə etməsinə, emosiyalarını strukturlaşdırmasına və problemi üzərində düşünməsinə kömək edə bilər.

Mühakimə olunmamaq hissi: Bəzi insanlar ən yaxın çevrələri ilə belə öz problemlərini bölüşməkdən çəkinirlər. Onlar utanmaq, günahlandırılmaq və ya zəif görünmək qorxusu keçirə bilərlər.Süni intellektlə ünsiyyətdə isə istifadəçi qarşı tərəfin sosial mühakiməsindən qorxmur. Bu isə özünüifadəni asanlaşdırır.

 Ən böyük təhlükə: Emosional dəstək nə vaxt emosional asılılığa çevrilir?

İnsan hər gün müəyyən bir zaman ərzində süni intellektlə danışmağa başlayır. Əvvəlcə sadəcə məsləhət alır. Sonra şəxsi problemlərini yalnız ona danışır. Bir müddət sonra vacib qərarlar verməzdən əvvəl mütləq onun fikrini soruşur. Daha sonra isə real insanlarla ünsiyyət ona yorucu, anlaşılmaz və çətin görünməyə başlayır.Məhz bu nöqtədə emosional asılılıq riski ortaya çıxır.Emosional asılılıq insanın özünü sakitləşdirmək, qərar vermək və emosional təhlükəsizlik hissi yaratmaq üçün getdikcə daha çox müəyyən bir obyektə və ya münasibətə ehtiyac duyması ilə xarakterizə oluna bilər.

Süni intellekt bu asılılıq üçün xüsusi risk yarada bilər, çünki o:

• daim əlçatandır;
• istifadəçini gözlətmir;
• mübahisə etmir;
• çox vaxt istifadəçinin ünsiyyət tərzinə uyğunlaşır;
• onun haqqında məlumatları yadda saxlaya bilər.

Bu səbəbdən əsas təhlükə süni intellektlə danışmaq deyil, onun insanın emosional həyatındakı yeganə və ya əsas münasibətə çevrilməsidir.

“Sycophancy” problemi: Süni intellekt həmişə sizinlə razılaşanda nə baş verir?

İnsan psixologiyasında ən təhlükəli hallardan biri səhv düşüncənin daim təsdiqlənməsidir.Məsələn, insan əsassız şəkildə “hamı mənə qarşıdır” düşünə bilər. Sağlam münasibətdə dost, ailə üzvü və ya psixoloq bu düşüncəni sorğulaya bilər. Onlar alternativ izahlar təqdim edəbilərlər.Lakin həddindən artıq razılaşdırıcı süni intellekt istifadəçinin düşüncələrini kifayət qədər tənqidi yoxlamadan təsdiqlədikdə problem yarana bilər. Bu fenomen bəzən “sycophancy” – istifadəçinin fikirlərinə həddindən artıq uyğunlaşma və onu təsdiqləmə meyli kimi izah edilir.

Süni intellekt psixoloqu əvəz edə bilərmi?

Xeyir süni intellek psixoloqu əvəz edə bilməz. süni intellekt məlumat vermək, emosiyaları izləmək və müəyyən psixoloji texnikaları təklif etməkdə faydalı ola bilər. Lakin insanın emosional vəziyyətini, həyat təcrübəsini və fərdi xüsusiyyətlərini psixoloq kimi tam qiymətləndirə bilməz. Psixoloq yalnız məlumat vermir; empatiya qurur, insanın emosional vəziyyətini müşahidə edir və terapiya prosesini fərdiləşdirir. Süni intellekt psixoloji dəstək üçün köməkçi vasitə ola bilər, lakin diaqnoz, terapiya və böhran vəziyyətində peşəkar insan yardımını əvəz edə bilməz.

 İnsan–süni intellekt münasibətlərinin gələcəyi necə olacaq?

Gələcəkdə süni intellekt daha çox insanabənzər olacaq:

• səsi daha təbii səslənəcək;
• emosional ifadələri daha yaxşı tanıyacaq;
• üz ifadələrini və səs tonunu təhlil edəcək;
• istifadəçinin həyat tarixçəsini daha geniş xatırlayacaq;
• fiziki robotlar vasitəsilə bədən dili və jestlərdən istifadə edəcək.

İnsan–robot qarşılıqlı əlaqəsində emosiyaların tanınması və qeyri-verbal ünsiyyət üzrə 2026-cı il sistematik icmalı jestlər, hərəkətlər və digər qeyri-verbal siqnalların insanın robotla ünsiyyət rahatlığına və emosional qavrayışına təsir etdiyini göstərir. Bu inkişaf insan həyatını asanlaşdıra bilər. Yaşlı insanlara sosial yoldaşlıq, əlilliyi olan şəxslərə dəstək, sosial ünsiyyətdə çətinlik yaşayan insanlara yardım və psixoloji xidmətlərə çıxışı məhdud olan bölgələr üçün yeni imkanlar yarana bilər.Lakin gələcəyin əsas sualı texnologiyanın nə qədər “insan kimi” olması deyil.

Əsas sual budur:

İnsan süni intellektlə münasibət qurarkən öz insani münasibətlərini nə dərəcədə qoruyacaq?

 Psixoloq Nərmin Əliyeva

Bu yazı ölkənin yeganə ailə saytı olan “Gencaile.az” tərəfindən təşkil edilən psixoloqların sayca 3-cü məqalə müsabiqəsi çərçivəsində dərc olunur.