Bir uşaq ağlayır, digəri qışqırır, biri tapşırığı yerinə yetirməkdən imtina edir, başqa biri isə oyuncağı atır. Böyüklərin belə vəziyyətlərdə ilk reaksiyası çox vaxt eyni olur:

“Ni¬yə belə edirsən?”

“Sakit ol!”

“Belə davranmaq olmaz!”

Amma bəzən uşağın davranışına başqa sualla yanaşmaq lazımdır:

“Bu davranış mənə nə deməyə çalışır?”

Çünki uşaq hər zaman öz ehtiyacını sözlə ifadə edə bilmir. Bəzən onun deyə bilmədiyi cümlələri davranışı “deyir”.

Davranış həmişə sadəcə davranış deyil

Uşağın davranışını yalnız “yaxşı” və “pis” kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Eyni davranışın arxasında müxtəlif səbəblər ola bilər.

Məsələn, uşaq tapşırıq veriləndə ağlayırsa, bu, mütləq inadkarlıq deyil. Ola bilər ki, tapşırığı başa düşmür, bacarmayacağından qorxur, yorulub və ya kömək istəməyi bilmir.

Oyuncağı atan uşaq da mütləq aqressiv deyil. Bəlkə də oyuncağını paylaşmaq istəmir, amma bunu sözlə ifadə edə bilmir.

Qışqıran uşaq isə həmişə ərköyün deyil. Bəzən yaşadığı emosiyanı sözlə ifadə etmək onun üçün çətin olur.

Xüsusilə erkən yaşlarda uşağın emosional, sosial və kommunikativ bacarıqları hələ formalaşır. Buna görə davranış bəzən uşağın ehtiyaclarını ifadə etdiyi əsas vasitəyə çevrilir.

Problemli davranış bizə nə deyə bilər?

Davranışı anlamaq üçün yalnız uşağın nə etdiyinə deyil, davranışdan əvvəl və sonra baş verənlərə də baxmaq lazımdır.

Özümüzdən soruşa bilərik:

* Bu davranışdan əvvəl nə baş verdi?

* Uşaqdan nə tələb olunurdu?

* Böyük və ya digər uşaqlar necə reaksiya verdi?

* Davranışdan sonra nə dəyişdi?

Bəzən davranışın arxasında diqqət və ünsiyyət ehtiyacı, nəyisə istəmək və ya istəmədiyini bildirmək, çətin tapşırıqdan qaçmaq, fasiləyə ehtiyac, yorğunluq, emosional gərginlik və ya dəyişikliklə bağlı çətinlik dayana bilər.

Buna görə yalnız davranışı dayandırmağa çalışmaq bəzən problemin səbəbini həll etmir.

“Ağlama!” demək uşağa nə öyrədir?

Təsəvvür edək ki, uşaq oyuncaq istəyir, amma bunu sözlə deyə bilmir və ağlamağa başlayır.

Böyük deyir:

“Ağlama, indi verəcəyəm.”

Uşaq sakitləşir. Problem sanki həll olunur. Amma uşaq istədiyini ifadə etməyin başqa yolunu öyrənmir.

Daha faydalı yanaşma uşağa alternativ ünsiyyət forması öyrətməkdir:

“Maşın istəyirsən? Maşın de.”

Əgər uşaq hələ danışa bilmirsə, jestdən, şəkildən və ya başqa uyğun kommunikasiya vasitəsindən istifadə etmək olar.

Burada məqsəd yalnız ağlamanı dayandırmaq deyil. Məqsəd uşağa öz ehtiyacını daha uyğun şəkildə ifadə etməyi öyrətməkdir.

Cəzalandırmaq, yoxsa səbəbini anlamaq?

Uşağın davranışı böyükləri narahat etdikdə cəza ən asan həll kimi görünə bilər:

“Get otağına.”

“Telefonunu alıram.”

“Belə etsən, səninlə danışmayacağam.”

Lakin uşaqdan yalnız nə etməməli olduğunu tələb etmək kifayət deyil. Ona nə edə biləcəyini də öyrətmək lazımdır.

“Qışqırma!” əvəzinə:

“Əsəbiləşmisən. Mənə nə istədiyini göstər.”

“Vurma!” əvəzinə:

“Vurmağa icazə vermirəm. Əsəbiləşəndə ‘dayan’ deyə bilərsən.”

Belə yanaşmada həm uşağın hissi qəbul edilir, həm də sərhəd qoyulur.

Çünki uşaq yalnız “nə etməməli olduğunu” deyil, “nə edə biləcəyini” də bilməlidir.

Davranış baş verməmişdən əvvəl uşağın ehtiyacını görmək

Bəzən problemli davranışın qarşısını əvvəlcədən almaq mümkündür.

Məsələn, uşaq hər dəfə oyun bitəndə ağlayırsa, fəaliyyət dəyişməsi onun üçün çətin ola bilər.

“İndi oyunu bitiririk!” demək əvəzinə:

“Daha iki dəqiqə oynayacağıq, sonra oyunu bitirib başqa fəaliyyətə keçəcəyik.”demək uşağa hazırlaşmaq imkanı verir.

Əgər uşaq uzun və mürəkkəb tapşırıqdan sonra onu yerinə yetirmirsə, bu, həmişə itaətsizlik demək deyil. Tapşırıq onun hazırkı bacarıq səviyyəsi üçün çətin ola bilər.

Belə vəziyyətdə tapşırığı kiçik hissələrə bölmək, vizual dəstək vermək və uşağın bacara biləcəyi səviyyədən başlamaq daha məqsədəuyğundur.

Xüsusi inkişaf ehtiyacları olan uşaqlarda davranış

İnkişaf gecikməsi, autizm spektri və digər inkişaf xüsusiyyətləri olan uşaqlarda davranışın kommunikativ tərəfinə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

Danışmayan və ya məhdud danışan uşaq:

“Mən bunu istəmirəm.”

“Mənə kömək et.”

“Yoruldum.”

“Fasilə istəyirəm.”

kimi mesajları sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilər.

Bu zaman həmin mesajlar davranış vasitəsilə ifadə oluna bilər.

Amma hər davranışı avtomatik olaraq bir səbəblə izah etmək də düzgün deyil. Mütəxəssis uşağın inkişafını, kommunikasiya bacarıqlarını, mühiti və davranışın hansı şəraitdə baş verdiyini birlikdə qiymətləndirməlidir.

Məqsəd uşağa “problemli” və ya “aqressiv” etiketi yapışdırmaq deyil. Məqsəd davranışın funksiyasını və uşağın ehtiyacını anlamaqdır.

Uşağın davranışını dəyişmək istəyiriksə, əvvəlcə öz reaksiyamıza baxmalıyıq.

Uşağın davranışını yalnız uşağın üzərində dəyişdirməyə çalışmaq bəzən kifayət etmir. Çünki uşaq böyüklərin reaksiyalarından da öyrənir.

Əgər uşaq hər dəfə ağladıqda istədiyini əldə edirsə, ağlama onun üçün effektiv üsula çevrilə bilər.

Əgər uşaq sakit şəkildə istədiyini bildirdikdə böyüklər onu eşidirlərsə, daha uyğun davranışın formalaşmasına şərait yaranır.

Bu, uşağın hər istəyini yerinə yetirmək demək deyil.

Məqsəd uşağa istəyini uyğun formada ifadə etməyi öyrətməkdir.

Məsələn:

“Sənin əsəbiləşdiyini görürəm. Amma vurmağa icazə verməyəcəyəm. İstəsən, mənə nə istədiyini göstərə bilərsən.”

Bu cümlə həm empatiyanı, həm də sərhədi qoruyur.

Nəticə: davranışı susdurmaq yox, mesajı eşitmək

Uşağın davranışı onun daxili dünyasına açılan pəncərələrdən biridir.

Bəzən orada qorxu, bəzən yorğunluq, bəzən ünsiyyət çətinliyi, bəzən diqqət ehtiyacı, bəzən isə sadəcə “Mənə kömək et” mesajı olur.

Uşağın davranışını anlamaq hər davranışı qəbul etmək demək deyil. Əksinə, sağlam yanaşma həm uşağın hissini anlamağı, həm də uyğun sərhədlər qoymağı tələb edir.

Uşaqdan yalnız “özünü yaxşı aparmasını” gözləmək əvəzinə ona özünü necə ifadə etməyi, necə kömək istəməyi və necə sakitləşməyi öyrətmək lazımdır.

Çünki uşağın davranışının arxasındakı mesajı eşidəndə biz artıq yalnız davranışla mübarizə aparmırıq.

Biz uşağın ehtiyacına cavab veririk.

Və bəlkə də uşağın bizdən eşitmək istədiyi ən vacib cümlə budur:

“Səni başa düşməyə çalışıram.”

Psixoloq Nilgun Nabiyeva

Bu yazı ölkənin yeganə ailə saytı olan “Gencaile.az” tərəfindən təşkil edilən psixoloqların sayca 3-cü məqalə müsabiqəsi çərçivəsində dərc olunur.