Autizm spektr pozuntuları (ASP) hər uşaqda fərqli şəkildə özünü göstərən nevroinkişaf pozuntularıdır. Erkən diaqnostika və müdaxilə uşağın sosial, emosional və davranış inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərir. Valideynlər, uşaqlarının ilk illərində müşahidə etdikləri əlamətləri tanımaqla müvafiq dəstək və terapiya yollarını vaxtında seçə bilərlər. Bu məqalədə valideynlər üçün autizmin erkən əlamətlərinin tanınması üzrə ətraflı tövsiyələr təqdim edəcəyik.

Sosial qarşılıqlı əlaqədə çətinliklər

Autizmli uşaqlarda sosial münasibətlərin inkişafında gecikmələr tez-tez müşahidə olunur. Valideynlər aşağıdakı hallara diqqət yetirməlidirlər:

Göz təması: Uşaq adətən valideyn və ya digər insanlarla göz təması qurmaqda çətinlik çəkir.

Adına çağırıldıqda cavab verməmək: 12–18 aylıq uşağın adını eşitdiyində cavab verməməsi diqqət çəkə bilər.

İşarələr və jestlər: İstədiyini göstərmək üçün əl və barmaq işarələrindən nadir hallarda istifadə olunur.

Oyun və paylaşma: Digər uşaqlarla oynamağa marağın az olması və sosial oyunlardan uzaq durma müşahidə oluna bilər.

Bu əlamətlər uşağın sosial maraqlarının və qarşılıqlı ünsiyyət bacarıqlarının inkişafını izləmək üçün ilkin işarələrdir. Erkən müdaxilə uşağın sosial bacarıqlarını inkişaf etdirməkdə əhəmiyyətlidir.

Dil və kommunikasiya bacarıqlarında gecikmə

Dil inkişafı autizmli uşaqlarda fərqli şəkildə özünü göstərir. Valideynlər aşağıdakı göstəricilərə diqqət yetirməlidirlər:

Sözlərlə ünsiyyət: 12 aylıq uşağın sözlər və ya jestlərlə ünsiyyət qurmaması.

Sadə sözlərin olmaması: 18 aylıq uşağın söz deməməsi.

Nitq və jestlərin uyğunlaşmaması: Məsələn, uşağın istədiyini göstərmək üçün səs və hərəkətləri birlikdə istifadə etməməsi.

Söhbətə başlama və mövzunu davam etdirmə çətinliyi: Uşaq söhbəti başlamaqda və davam etdirməkdə çətinlik çəkə bilər.

Dil və kommunikasiya bacarıqlarının inkişafı üçün valideynlərin uşaqla daimi ünsiyyət qurması, sadə suallar verməsi və tapşırıqlar təklif etməsi vacibdir.

Maraqlar və davranışlarda məhdudiyyətlər

Autizmli uşaqlar dar və təkrarlayan maraqlara sahib olurlar:

Təkrarlanan oyun: Oyuncaqları və ya predmetləri qeyri-adi və təkrarlanan şəkildə oynamaq.

Rutinə bağlılıq: Dəyişikliklərə qarşı həddindən artıq reaksiya göstərmək.

Təkrarlanan hərəkətlər: Əlləri yelləmək, əşyaları sıraya düzmək, müəyyən hərəkətləri davamlı yerinə yetirmək.

Valideynlər bu davranışları müşahidə edərək, uşağın fərdi inkişaf planını formalaşdırmaq üçün terapevtlə əməkdaşlıq edə bilərlər.

Sensor və emosional reaksiya fərqlilikləri

Autizmli uşaqlar sensor uyaranlara qarşı fərqli reaksiyalar göstərə bilirlər:

Həssaslıq: Səs, işıq və toxunuşa qarşı həddindən artıq həssaslıq.

Ağrı və narahatlığa qeyri-adi reaksiya: Uşaq ağrı və narahatlığa normal reaksiyadan fərqli cavab verir.

Emosional reaksiyaların uyğunsuzluğu: Xoşbəxtlik, kədər və qorxu kimi emosiyaları düzgün ifadə etməmək.

Bu müşahidələr uşağın ətraf mühitlə münasibətini anlamaqda və terapevtik dəstəyi planlaşdırmaqda önəmlidir.

Erkən müdaxilə və terapiyanın önəmi

Elmi araşdırmalar göstərir ki, autizmli uşaqlara erkən yaşda verilən davranış, sosial və dil dəstəyi onların inkişafını sürətləndirir. Valideynlər və terapevtlər aşağıdakı metodlardan istifadə edə bilərlər:

ABA (Applied Behavior Analysis) terapiyası: Davranışların formalaşması və sosial bacarıqların inkişafı üçün effektiv metod.

TEACCH proqramı: Strukturlaşdırılmış təhsil və vizual dəstək vasitəsilə öyrənmə və sosial bacarıqların inkişafı.

Erqoterapiya: Uşağın gündəlik fəaliyyət bacarıqlarını artırmaq və sensor problemləri azaltmaq.

Dil və kommunikasiya terapiyası: Nitq və jestlərlə ünsiyyət bacarıqlarını inkişaf etdirmək.

Valideynlər üçün praktik tövsiyələr

Müşahidə və qeyd aparın: Uşağın gündəlik davranışlarını, oyun fəaliyyətlərini və sosial münasibətlərini yazın.

Mütəmadi ünsiyyət: Uşaqlarla danışmaq, göz təması qurmaq, sadə tapşırıqlar vermək bacarıqları inkişaf etdirir.

Rutin və struktur yaradın: Sabit və dəstəkləyici mühit uşağın təhlükəsizlik hissini artırır.

Dəstək qruplarına qoşulun: Valideyn dəstəyi və təcrübə paylaşımı vacibdir.

Peşəkar yardımı vaxtında alın: Hər hansı narahatlıq doğuran əlamət müşahidə edildikdə mütəxəssisə müraciət edin.

Erkən mərhələdə autizmin əlamətlərini tanımaq, uşağın potensialını maksimum dərəcədə dəstəkləmək üçün vacibdir. Valideynlərin diqqətli müşahidəsi, vaxtında mütəxəssis yardımı və fərdi inkişaf planları uşağın sosial, emosional və akademik bacarıqlarının formalaşmasında mühüm əhəmiyyət daşıyır. Unutmayın ki, hər uşaq fərqlidir və fərdi yanaşma uğurun açarıdır.

Ramidə Oktayqızı

Psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

“Orvita” Psixoloji Reabilitasiya Mərkəzinin təsisçisi və direktoru