Autizm Spektr Pozuntusu (ASP) müasir psixologiya və nevrologiyanın ən çox araşdırılan sahələrindən biri olmaqla, uşağın erkən inkişaf mərhələsində özünü göstərən neyroinkişaf xüsusiyyətidir. Bu pozuntu uşağın sosial qarşılıqlı əlaqə qurmaq bacarıqlarında, ünsiyyətində, davranış elastikliyində və ətraf mühitə uyğunlaşmasında fərqliliklərlə xarakterizə olunur. Autizm bir xəstəlik deyil, geniş spektri əhatə edən inkişaf xüsusiyyətidir və hər bir uşaqda fərqli şəkildə təzahür edir.

Müasir elmi yanaşmalar göstərir ki, autizmin yaranması tək bir səbəblə izah olunmur. Bu, çoxfaktorlu bir prosesdir və genetik meyilliliklə ətraf mühit təsirlərinin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində formalaşır.

İlk növbədə, genetik faktorlar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aparılan genişmiqyaslı tədqiqatlar göstərir ki, autizm spektr pozuntusu olan uşaqlarda müəyyən genetik dəyişikliklər və mutasiyalar daha yüksək tezliklə müşahidə olunur. Ailədə autizm diaqnozu olan fərdin mövcudluğu riski müəyyən dərəcədə artırır. Bununla yanaşı, bəzi genetik sindromlar – məsələn, Fragil X və Rett sindromları – autizm spektr xüsusiyyətlərinin yaranmasına zəmin yarada bilər. Bu isə göstərir ki, irsi faktorlar autizmin inkişafında mühüm, lakin təkbaşına həlledici olmayan rol oynayır.

Ətraf mühit faktorları da bu prosesdə diqqətəlayiq yer tutur. Hamiləlik dövründə ananın keçirdiyi infeksiyalar, xüsusilə virus və bakterial mənşəli xəstəliklər, orqanizmin toksik maddələrə məruz qalması, eləcə də ekoloji çirklənmə kimi amillər dölün sinir sisteminin inkişafına təsir göstərə bilər. Bundan əlavə, doğuş zamanı baş verən ağırlaşmalar, oksigen çatışmazlığı və ya erkən beyin zədələnmələri də risk faktorları arasında qeyd olunur. Valideyn yaşının, xüsusilə atanın yaşının artması ilə bağlı aparılan araşdırmalar da müəyyən korrelyasiyanı ortaya qoyur.

Autizmin neyrobioloji əsaslarına nəzər saldıqda, beyin inkişafında müşahidə olunan fərqliliklər ön plana çıxır. Tədqiqatlar göstərir ki, autizmli uşaqlarda beynin sosial davranış, emosional reaksiya və ünsiyyətlə əlaqəli sahələri fərqli şəkildə inkişaf edə bilər. Sinaptik əlaqələrin qurulması və informasiya emalı proseslərindəki bu fərqliliklər uşağın davranış və qavrayış xüsusiyyətlərinə birbaşa təsir edir.

Bəzi elmi araşdırmalar qidalanma faktorlarını da diqqət mərkəzinə gətirir. Xüsusilə hamiləlik dövründə fol turşusu və D vitamini kimi mühüm maddələrin kifayət qədər qəbul olunmaması müəyyən risk amili kimi qiymətləndirilir. Lakin bu istiqamətdə nəticələr hələ də tam yekdil deyil və əlavə tədqiqatlara ehtiyac vardır. Buna görə də bu faktorlar ehtimal olunan, lakin tam sübuta yetirilməmiş amillər kimi dəyərləndirilir.

Cəmiyyətimizdə autizmlə bağlı yanlış təsəvvürlərin aradan qaldırılması da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Uzun illər vaksinlərin autizmə səbəb olması ilə bağlı əsassız iddialar mövcud olmuşdur. Lakin bu gün beynəlxalq səviyyədə aparılan çoxsaylı elmi tədqiqatlar bu fikrin tamamilə yanlış olduğunu qəti şəkildə sübut etmişdir. Vaksinasiya uşaqların sağlamlığının qorunması üçün vacibdir və autizmlə heç bir səbəb-nəticə əlaqəsi yoxdur.

Nəticə etibarilə, autizm spektr pozuntusu kompleks və çoxşaxəli bir inkişaf xüsusiyyətidir. Erkən diaqnostika, düzgün yönləndirmə və fərdi yanaşma əsasında aparılan psixoloji və pedaqoji müdaxilələr uşağın potensialının üzə çıxarılmasında mühüm rol oynayır. Valideynlərin maarifləndirilməsi, mütəxəssislərlə əməkdaşlıq və cəmiyyətin bu sahədə məlumatlılığının artırılması autizmli fərdlərin daha keyfiyyətli həyat sürməsi üçün əsas şərtlərdəndir.

Ramidə Oktayqızı

Psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru

“Orvita” Psixoloji Reabilitasiya Mərkəzinin təsisçisi və direktoru