Giriş hissə: Tanış bir cümlə

“Xalxın uşağı artıq şeir deyir.”

“Qonşunun oğlu iki dildə danışır.”

“Bax, o danışır, sən niyə yox?”

Bu cümlələr bir çox ailədə narahatlıqdan doğur. Valideyn övladının geri qalmasını istəmir, onu inkişaf etdirmək istəyir. Niyyət yaxşı olsa da, bu sözlərin uşağın daxili dünyasında necə iz buraxdığı çox zaman nəzərə alınmır.

Uşaq həmin an sadəcə bir müqayisə eşitmir. O, özünün kifayət qədər olmadığını hiss edir.

Və bəzən məhz bu hiss nitqin qarşısında görünməyən bir maneəyə çevrilir.

“Xalxın uşağı” fenomeni — sosial müqayisənin kökləri

Bizim cəmiyyətdə uşaqların inkişafı tez-tez başqalarının uşaqları ilə ölçülür. “Xalxın uşağı” anlayışı illərdir tərbiyə üsulu kimi qəbul edilir. Böyüklər bunu motivasiya hesab edir: guya müqayisə uşağı daha çox çalışmağa sövq edəcək.

Lakin uşağın psixologiyası böyüklərin məntiqi ilə işləməz.

Uşaq müqayisəni belə qəbul edir:

“Deməli, mən kifayət qədər yaxşı deyiləm.”

“Məndən razı deyillər.”

“Danışsam da yenə yetərli olmayacaq.”

Bu düşüncələr isə uşağın özünü ifadə etmək istəyini zəiflədir.

Nitq inkişafı niyə yarış deyil?

Nitq inkişafı hər uşaqda fərqli tempdə gedən mürəkkəb neyropsixoloji prosesdir. Burada yalnız dil əzələləri deyil, eyni zamanda:

beyin əlaqələri,

eşitmə qavrayışı,

emosional təhlükəsizlik,

sosial ünsiyyət təcrübəsi,

temperament xüsusiyyətləri iştirak edir.

Eyni yaşda iki uşağın eyni səviyyədə danışmaması tamamilə normaldır. Lakin müqayisə uşağa belə bir mesaj verir: inkişaf fərdi proses deyil, yarışdır.

Yarış hissi isə nitqi sürətləndirmək əvəzinə çox vaxt bloklayır.

Susmaq — bəzən seçim deyil, müdafiədir

Loqopedik praktikada tez-tez belə vəziyyətlər müşahidə olunur: evdə az danışan və ya ümumiyyətlə danışmaqdan qaçan uşaq terapiya mühitində tədricən açılmağa başlayır.

Niyə?

Çünki orada müqayisə yoxdur. Tələskənlik yoxdur. Qiymətləndirilmə qorxusu yoxdur.

Beyin təhlükə hiss etmədikdə kommunikasiya aktivləşir. Stress vəziyyətində isə beyin enerjini özünü qorumağa yönəldir və danışıq təşəbbüsü azalır.

Bu səbəbdən bəzi uşaqlar əvvəl danışmağı deyil, susaraq özlərini qorumağı öyrənirlər.

Müqayisənin görünməyən nəticələri

Uzunmüddətli müqayisə aşağıdakı təsirlərə səbəb ola bilər:

*nitq təşəbbüsünün azalması,

*özünə inamın zəifləməsi,

*sosial çəkinmə,

*səhv etmək qorxusu,

*passiv ünsiyyət davranışı.

Valideyn isə çox vaxt bunu tənbəllik və ya inad kimi qiymətləndirir. Halbuki uşaq sadəcə emosional olaraq geri çəkilir.

Valideyn nəyi dəyişə bilər?

Uşağın nitq inkişafını dəstəkləmək üçün böyük dəyişikliklərə ehtiyac yoxdur. Bəzən yanaşmanın dəyişməsi kifayətdir:

✔ Uşağı başqaları ilə deyil, dünənki özü ilə müqayisə edin.

✔ Səhvləri düzəltməkdən əvvəl cəhdi qiymətləndirin.

✔ Danışmağa məcbur etmək əvəzinə danışmaq üçün şərait yaradın.

✔ Dinləməyi öyrənin — uşaqlar eşidildikləri yerdə danışırlar.

✔ “Xalxın uşağı” deyil, “mənim uşağım” anlayışını ön plana qoyun.

Nəticə: Hər səsin öz zamanı var

Hər uşaq danışmaq istəyir. Çünki sözlər insanın dünyaya uzanan körpüsüdür. Lakin bəzi uşaqlar sözlərdən əvvəl susmağı öyrənir — səhv etməmək, müqayisə olunmamaq və qəbul edilmək üçün.

Bəlkə də uşaqların nitqini inkişaf etdirməyin ilk addımı onları başqaları ilə ölçməyi dayandırmaqdır.

Çünki uşağın səsi ən çox müqayisə edilmədiyi yerdə güclənir.

Gülçöhrə Həsənova

Defektoloq-loqoped, surdopedaqoq

GULYA MMC-nin təsisçi rəhbəri