Müasir ailə münasibətlərində maddi asılılıq mühüm psixososial problem kimi qalmaqdadır. Təcrübəmə və müşahidələrimə əsasən qeyd edə bilərəm ki, bəzi hallarda kişilər qadınlarını iqtisadi baxımdan asılı vəziyyətdə saxlamaqla ailə daxilində nəzarəti qorumağa çalışırlar. Bu davranış çox zaman “ailə sabitliyini qorumaq” adı altında əsaslandırılsa da, əslində münasibətlərdə güc balansının pozulmasına və qadının psixoloji rifahının zədələnməsinə səbəb olur.

Eyni zamanda, bəzi hallarda maddi resursların qadından məqsədli şəkildə əsirgənməsi və ya onun müstəqil fəaliyyət imkanlarının məhdudlaşdırılması, psixologiyada “iqtisadi nəzarət” (economic control) və ya “iqtisadi zorakılıq” kimi dəyərləndirilir. Bu isə artıq sağlam münasibət çərçivəsindən kənar bir dinamika hesab olunur.

Maddi asılılığın psixoloji təsirləri

Qadın maddi baxımdan asılı olduqda, onun özünü reallaşdırma və seçim imkanları məhdudlaşır. Bu vəziyyət bir neçə mühüm psixoloji nəticə yaradır:

Özünə inamın zəifləməsi:

İqtisadi müstəqilliyin olmaması qadında “mən bacarmıram” kimi mənfi inancların formalaşmasına səbəb olur. Uzun müddətdə bu, aşağı özünə dəyər, xroniki stress və hətta depressiv simptomlarla nəticələnə bilər.

Öyrənilmiş çarəsizlik (learned helplessness):

Öyrənilmiş çarəsizlik nəzəriyyəsinə əsasən, insan davamlı nəzarətsiz və məhdudlaşdırıcı mühitdə olduqda, zamanla vəziyyəti dəyişə biləcəyinə olan inamını itirir. Maddi asılılıq bu mexanizmi gücləndirə bilər.

Psixoloji təzyiqə dözümlülük:

İqtisadi asılılıq qadını emosional, psixoloji və bəzən fiziki zorakılığa qarşı daha dözümlü olmağa məcbur edir. Bu isə travmatik bağlanma (trauma bonding) riskini artırır.

Sosial təcrid:

Maddi imkanların məhdudluğu qadının sosial və peşəkar mühitdən uzaqlaşmasına gətirib çıxarır. Bu isə onun sosial dəstək şəbəkəsini zəiflədir və tək qalma hissini gücləndirir.

Maddi asılılığın ailə və cəmiyyət üzərində təsirləri

Maddi asılılıq yalnız fərdi deyil, sistemli bir problemdir və ailə dinamikasına birbaşa təsir edir.

Qeyri-bərabər güc balansı:

Ailə daxilində iqtisadi resurslara nəzarət edən tərəf daha çox qərarvermə gücünə malik olur. Bu isə münasibətlərdə bərabərliyin pozulmasına səbəb olur.

Zorakılıq riskinin artması:

Araşdırmalar göstərir ki, iqtisadi asılılıq ailədaxili zorakılıq riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Qadın maddi cəhətdən çıxış yolu görmədikdə, zərərli münasibətdə qalma ehtimalı yüksəlir.

Uşaqların psixososial inkişafına təsir:

Gərgin və qeyri-sağlam ailə mühiti uşaqlarda narahatlıq, davranış problemləri və gələcək münasibətlərdə disfunksional modellərin formalaşmasına səbəb ola bilər.

Qadının əməyinin dəyəri və kişi mövqeyi

Müşahidələrimə əsasən qeyd etmək istərdim ki, uzun illər ailəyə, uşaqlara və münasibətə sərf olunan qadın əməyinin iqtisadi qarşılığı çox zaman görünməz qalır. Halbuki bu əmək həm emosional, həm də sosial kapital kimi ailənin formalaşmasında əsas rol oynayır.

Bu baxımdan, qadının illərlə qoyduğu zəhmət onun təhlükəsizliyinin və gələcək müstəqilliyinin təmin olunmasını haqq edir. Əgər qadın bir gün münasibətdən ayrılmaq və ya müstəqil həyat qurmaq qərarı verirsə, bu, onun inkişaf ehtiyacıdır, “təhdid” deyil.

Mənim fikrimcə, psixoloji cəhətdən sağlam və özgüvənli kişi qadının müstəqilliyini məhdudlaşdırmaq əvəzinə, ona şərait yaratmağı bacarmalıdır. Çünki real güc nəzarətdə deyil, paylaşım və dəstəkdə özünü göstərir.

Həll yolları və yanaşmalar

İqtisadi və peşəkar inkişaf:

Qadınların təhsil və peşə bacarıqlarının artırılması onların müstəqilliyinin əsas təməlidir.

Psixososial dəstək:

Psixoloji müdaxilələr qadınların özünə inamını bərpa etməyə və qərarvermə qabiliyyətini gücləndirməyə kömək edir.

Ailə daxilində bərabərlik modeli:

Sağlam münasibət qarşılıqlı hörmət, şəffaflıq və bərabər qərarvermə üzərində qurulmalıdır.

Sosial və hüquqi mexanizmlər:

Qadınların iqtisadi və sosial müdafiəsini gücləndirən siyasətlər bu problemin sistemli həllində mühüm rol oynayır.

Nəticə

Maddi asılılıq yalnız iqtisadi məsələ deyil, dərin psixoloji və sosial nəticələri olan kompleks bir problemdir. Sağlam ailə modeli nəzarət üzərində deyil, qarşılıqlı dəstək və bərabərlik üzərində qurulur.

PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzi olaraq məqsədimiz qadınların özünə inamını gücləndirmək, onların psixososial və iqtisadi inkişafını dəstəkləmək və sağlam münasibət modellərini təşviq etməkdir.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – “Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzi”nin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf  Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin https://www.instagram.com/almara.melikova.aga_qizi/?igsh=MWJwOW52Y2t4bHVkeA%3D%3D instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)