Sosial media istifadəsinin psixoloji təsirləri son illərdə psixologiya və neyroelmlər sahəsində ən çox araşdırılan mövzulardan birinə çevrilib. Xüsusilə özünü başqaları ilə müqayisə etmə meyli və bunun nəticəsində yaranan özünə inam problemləri həm yeniyetmələrdə, həm də böyüklərdə geniş yayılıb.

Sosial mediada “müqayisə tələsi”

Sosial media platformaları (məsələn, Instagram, TikTok, Facebook) istifadəçilərə başqalarının həyatının seçilmiş, filtrdən keçirilmiş və idealizə olunmuş versiyasını təqdim edir. Bu isə avtomatik olaraq sosial müqayisə prosesini aktivləşdirir.

Psixoloq Leon Festinger tərəfindən irəli sürülən Sosial Müqayisə Nəzəriyyəsinə görə insanlar özlərini dəyərləndirmək üçün başqaları ilə müqayisə etməyə meyillidirlər. Sosial mediada bu müqayisə çox vaxt “yuxarıya doğru müqayisə” (upward comparison) formasında olur — yəni istifadəçi özünü daha uğurlu, daha gözəl və daha xoşbəxt görünən insanlarla müqayisə edir.

Bu isə aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxarır:

Özünü yetərsiz hiss etmə

Bədən imici ilə bağlı narazılıq

“Mən kifayət qədər yaxşı deyiləm” düşüncəsi

Özünə inamın zəifləməsi

Araşdırmalar göstərir ki, sosial mediada uzun müddətli aktivlik aşağı özünə qiymət (self-esteem) ilə əlaqəlidir. Xüsusilə “like”, “comment” və izləyici sayı kimi göstəricilər şəxsi dəyərin ölçüsü kimi qəbul olunmağa başlayır.

American Psychological Association tərəfindən qeyd olunur ki, sosial təsdiqə (validation) həddindən artıq bağlılıq:

daxili özünə dəyər hissini zəiflədir,

emosional sabitliyi azaldır,

asılılıq mexanizmlərini gücləndirir.

Bununla yanaşı, Jean Twenge və həmkarlarının araşdırmaları göstərir ki, sosial mediadan intensiv istifadə edən yeniyetmələrdə:

depressiv simptomlar,

narahatlıq,

aşağı özünə inam daha yüksəkdir (Twenge et al., 2017).

“Ideal həyat illüziyası” və psixoloji təzyiq

Sosial mediada insanlar adətən həyatlarının yalnız uğurlu, xoş və estetik tərəflərini paylaşırlar. Bu isə reallıqla uyğun gəlməyən bir standart yaradır.

Nəticədə istifadəçi:

öz real həyatını “kifayət qədər maraqlı deyil” kimi dəyərləndirir,

uğursuzluqları daha ağır yaşayır,

daim özünü “geri qalır” kimi hiss edir.

Bu fenomen bəzən “highlight reel effect” kimi də adlandırılır.

Neyrobioloji aspekt: dopamin dövrü

Sosial media istifadəsi beynin mükafat sistemini də aktivləşdirir. Xüsusilə “like” və bildirişlər dopamin ifrazını artırır. Bu isə qısa müddətli xoş hiss yaratsa da, uzun müddətdə:

asılılıq davranışını gücləndirir,

özünü dəyər hissini xarici faktorlarla bağlayır.

Psixoloji qoruyucu strategiyalar

Bu təsirlərin qarşısını almaq üçün aşağıdakı yanaşmalar effektiv hesab olunur:

1) Şüurlu istifadə (digital awareness): İstifadə müddətini məhdudlaşdırmaq və məqsədli istifadə etmək.

2) Müqayisə şüurunun fərqində olmaq: Özünüzə xatırlatmaq ki, gördüyünüz kontent reallığın tam əksi deyil.

3) Daxili dəyər sisteminin gücləndirilməsi: Özünə inamı yalnız xarici təsdiqlərə deyil, şəxsi dəyərlərə əsaslandırmaq.

4) Kontent seçimi: Daha real, maarifləndirici və dəstəkləyici səhifələri izləmək.

5) Psixoloji dəstək:  Uzun müddətli özünə inam problemlərində psixoterapiya effektivdir.

Nəticə

Sosial media müasir həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilsə də, onun psixoloji təsirləri xüsusilə özünü müqayisə və özünə inam sahəsində ciddi nəticələr doğura bilər. Bu platformalar düzgün istifadə edilmədikdə insanın özünü qavrayışını təhrif edir və daxili dəyər hissini zəiflədir. Lakin şüurlu yanaşma və psixoloji maariflənmə ilə bu təsirləri minimuma endirmək mümkündür.

İstinadlar

Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes. Human Relations.

Twenge, J. M., Joiner, T. E., Rogers, M. L., & Martin, G. N. (2017). Increases in depressive symptoms among adolescents in the digital age. Clinical Psychological Science.

American Psychological Association (2019). Social media use and mental health.

Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture.

Fardouly, J., & Vartanian, L. R. (2016). Social media and body image concerns. Current Opinion in Psychology.

Şərafət Şirinli

Klinik psixoloq, EMDR terapevt, ailə psixoloqu

“Rebrain Academy”nin rəhbəri