Uşağın şəxsiyyəti yalnız ona öyrədilən qaydalarla deyil, həm də böyüklərin onunla necə danışması, səhvlərinə necə yanaşması və emosional ehtiyaclarına necə cavab verməsi ilə formalaşır. Ailə uşağın ilk sosial mühiti, valideyn isə onun özünü, başqalarını və dünyanı tanımasında mühüm rol oynayan əsas fiqurlardan biridir.
Valideynlər bəzən uşağın davranışını düzəltmək, onu məsuliyyətli yetişdirmək və gələcək səhvlərdən qorumaq məqsədilə tənqidə müraciət edirlər. Lakin burada mühüm bir psixoloji sual meydana çıxır: Uşağı tənqid edərkən onun davranışını dəyişdiririk, yoxsa özünə münasibətinə təsir göstəririk?
Tənqid tərbiyənin müəyyən hissəsi ola bilər. Ancaq onun ifadə forması, tezliyi, məzmunu və uşağın yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmadıqda, inkişafı dəstəkləmək əvəzinə, emosional çətinliklərin yaranmasına şərait yarada bilər.
Tənqid nədir və uşağın psixoloji inkişafında hansı rolu oynayır?
Tənqid insanın davranışını, qərarını və ya fəaliyyətini qiymətləndirməkdir. Uşaqlarla münasibətdə tənqidin əsas məqsədi səhvi göstərməklə yanaşı, onun səbəbini anlamağa və daha uyğun davranış seçməyə kömək etmək olmalıdır.
Burada konstruktiv geribildirimlə alçaldıcı tənqid arasında fərq qoymaq vacibdir.
Konstruktiv geribildirim uşağa nəyi fərqli edə biləcəyini göstərir. Alçaldıcı tənqid isə uşağın şəxsiyyətini hədəfə alır, onu utandırır, başqaları ilə müqayisə edir və ya dəyərsiz hiss etdirir.
Məsələn, uşaq tapşırığını yerinə yetirmədikdə “Sən məsuliyyətsizsən!” demək onun şəxsiyyətinə mənfi etiket yapışdırır. “Tapşırıq tamamlanmayıb. Gəl, bunun səbəbini müəyyənləşdirək və necə bitirəcəyini planlaşdıraq” demək isə davranışa diqqət yönəldir və həll yolu təklif edir.
Bu iki yanaşma arasındakı fərq sadəcə söz seçimi deyil. Fərq uşağın özünü necə qavramasında, səhvə münasibətində və gələcək davranışlarını necə tənzimləməsində özünü göstərə bilər.
Uşaq tənqid zamanı nə hiss edir?
Uşağın tənqidə reaksiyası onun yaşından, emosional inkişafından, temperamentindən, əvvəlki təcrübələrindən və valideynlə münasibətinin xüsusiyyətlərindən asılıdır.
Kiçik yaşlı uşaqlar davranışları ilə şəxsiyyətləri arasındakı fərqi hər zaman aydın şəkildə ayırd edə bilmirlər. Buna görə də “Sən pissən”, “Səndən heç nə olmaz” kimi ifadələri konkret bir davranışa verilən reaksiya kimi deyil, özləri haqqında ümumi hökm kimi qəbul edə bilərlər.
Məktəb yaşlı uşaqlarda valideynin qiymətləndirməsi özünəinam, uğur hissi və sosial müqayisə ilə daha sıx əlaqələnə bilər. Yeniyetməlik dövründə isə davamlı tənqid müstəqillik ehtiyacı, şəxsi sərhədlər və kimlik axtarışı ilə toqquşaraq mübahisələrə, qapanmaya və ya müdafiəedici davranışlara səbəb ola bilər.
Lakin bütün uşaqlar tənqidə eyni cür reaksiya vermirlər. Bəzi uşaqlar etiraz edir, bəziləri susur, digərləri isə böyüklərin gözləntilərini qarşılamaq üçün həddindən artıq səy göstərirlər. Uşağın sakit görünməsi də onun tənqiddən təsirlənmədiyi anlamına gəlmir.
Davamlı tənqid və uşağın özünəinamı
Özünəinam uşağın yalnız uğur qazanması ilə deyil, çətinlik qarşısında öz bacarıqlarına inanması, səhv etdikdə özünü dəyərsiz hesab etməməsi və yenidən cəhd göstərməyə hazır olması ilə də əlaqədardır.
Uşaq davamlı olaraq mənfi qiymətləndirmə ilə qarşılaşdıqda, zamanla öz bacarıqlarına şübhə ilə yanaşa bilər. O, yeni fəaliyyətə başlamaqdan çəkinə, səhvini gizlədə və ya uğursuzluq ehtimalı olan situasiyalardan uzaqlaşa bilər.
Bu əlaqəni izah edən mühüm tədqiqatlardan biri valideynlərin “şəxsiyyətə yönəlmiş” və “davranışa yönəlmiş” tənqidini fərqləndirir. Mueller və Dweck-in (1998) eksperimental araşdırmasında uşağın şəxsiyyətinə yönələn mənfi qiymətləndirmənin (“sən pis işlədin” deyil, “sən pis uşaqsan” tipli mesajların) utanc və köməksizlik hissini artırdığı, uşağın isə sonrakı tapşırıqlarda daha az davamlı olduğu göstərilmişdir. Davranışa yönəlmiş geribildirim isə uşağın səyi və dəyişə biləcəyi konkret fəaliyyət üzərində düşünməsini daha çox dəstəkləmişdir.
Bəzi uşaqlarda bunun əksi kimi görünən davranışlar da müşahidə oluna bilər: aqressiv reaksiya, mübahisə, inadkarlıq və ya tənqid edən böyüyə qarşı müqavimət. Bu davranışların hər biri mütləq tənqiddən qaynaqlanmasa da, uşağın emosional vəziyyətini və ailədaxili münasibətləri anlamaq üçün vacib siqnallar ola bilər.
Əsas məsələ uşağın hər səhvinin qarşısını almaq deyil. Əksinə, səhvin öyrənmə prosesinin təbii hissəsi olduğunu ona yaşatmaqdır.
Uşaq başa düşməlidir ki, bir işi bacarmamaq onun bacarıqsız insan olması demək deyil; səhv etmək isə öz dəyərini itirmək anlamına gəlmir.
Tənqid daxili tənqidçini necə formalaşdıra bilər?
Uşaqlıq dövründə böyüklərlə təkrarlanan ünsiyyət formaları uşağın özünə necə müraciət etməsinə təsir göstərə bilər. Valideyn uşağı daim günahlandırır, müqayisə edir və uğursuzluqlarını qabardırsa, uşaq zamanla oxşar ifadələri öz daxili dialoqunda təkrarlaya bilər.
Beləliklə, “Mən bacarmıram”, “Mən həmişə səhv edirəm”, “Hamı məndən narazıdır” kimi düşüncələr formalaşa bilər. Bu, hər uşaqda mütləq baş vermir və gələcək psixoloji problemlərin qaçılmaz olduğu mənasına gəlmir. Bununla belə, davamlı mənfi qiymətləndirmə uşağın özünü qavrayışında risk amillərindən biri ola bilər.
Yetkinlik dövründə bəzi insanlar səhv etməkdən həddindən artıq qorxa, öz uğurlarını kiçildə və ya başqalarının təsdiqinə güclü ehtiyac duya bilərlər. Bu xüsusiyyətlərin səbəbləri çoxşaxəlidir; onları yalnız uşaqlıq tənqidi ilə izah etmək düzgün olmaz. Bununla yanaşı, uşaqlıqda öyrənilən ünsiyyət modelləri insanın sonrakı özünə münasibətini anlamaqda əhəmiyyət daşıya bilər.
Valideyn sevgisi ilə tənqid arasındakı sərhəd
Valideyn uşağını sevdiyi halda da onunla münasibətdə yanlış ünsiyyət formalarına yol verə bilər. Yorğunluq, gündəlik qayğılar, yüksək gözləntilər, öz uşaqlıq təcrübələri və cəmiyyətin tərbiyə haqqında təsəvvürləri bu davranışlara təsir edə bilər.
Bəzi valideynlər “Mən də belə böyümüşəm, mənə də sərt davranıblar” düşüncəsi ilə sərt tənqidi normal hesab edirlər. Lakin bir davranışın nəsildən-nəslə ötürülməsi onun uşağın inkişafı üçün faydalı olması demək deyil.
Uşağı sevmək onun bütün davranışlarını qəbul etmək anlamına gəlmir. Eyni zamanda, uşağın davranışına sərhəd qoymaq da onu utandırmağı və şəxsiyyətini alçaltmağı tələb etmir.
Sağlam valideyn mövqeyi iki mühüm mesajı birləşdirir: “Sənin davranışın düzgün deyil” və “Bu davranışı dəyişmək üçün sənə kömək edə bilərəm”.
Uşaq həm qaydaların mövcudluğunu, həm də səhv etdikdə münasibətin təhlükəsiz qala biləcəyini hiss etməlidir.
Valideyn-uşaq münasibətlərinə dair geniş meta-analitik tədqiqatlar da bu fərqin əhəmiyyətini göstərir. Pinquartın (2017) 1 435 tədqiqatı əhatə edən meta-analizində sərt, həddindən artıq nəzarətçi və psixoloji təzyiqə əsaslanan valideynlik üslubları uşaqlarda və yeniyetmələrdə daha çox daxili problemlərlə — məsələn, narahatlıq və depressiv əlamətlərlə — əlaqələndirilmişdir. Əksinə, istilik, həssaslıq və yaşa uyğun nəzarətin birləşdiyi valideynlik daha əlverişli psixoloji nəticələrlə bağlı olmuşdur.
Uşağı tənqid etmək əvəzinə necə geribildirim verməliyik?
Birinci prinsip: şəxsiyyəti deyil, konkret davranışı müzakirə etmək.
“Sən yalançısan” demək əvəzinə, “Mənə dediyinlə baş verənlər arasında fərq var. Gəl, nə olduğunu danışaq” demək daha məqsədəuyğundur. Bu yanaşma uşağa özünü müdafiə etməkdən çox, davranışının nəticələrini anlamaq imkanı verir.
İkinci prinsip: müqayisədən uzaq durmaq.
“Bax, qardaşın necə yaxşı oxuyur, sən isə…” kimi ifadələr uşaqlar arasında rəqabət və dəyərsizlik hissini gücləndirə bilər. Hər uşağın inkişaf tempi, maraqları və ehtiyacları fərqlidir. Uşağın öz irəliləyişini görməsinə kömək etmək daha faydalıdır.
Üçüncü prinsip: emosiyalar sakitləşdikdən sonra danışmaq.
Valideyn qəzəbli, uşaq isə emosional gərgin vəziyyətdə olduqda qarşılıqlı anlaşma çətinləşə bilər. Belə məqamlarda əvvəlcə sakitləşmək, sonra davranış haqqında danışmaq daha səmərəli yanaşmadır.
Dördüncü prinsip: səhvi düzəltmək üçün imkan yaratmaq.
Uşaq nəyisə sındırıbsa, yalnız onu günahlandırmaq əvəzinə, təhlükəsiz şəraitdə nəticələri aradan qaldırmaqda iştirak etməsinə kömək etmək olar. Beləliklə, məsuliyyət qorxu və utanc vasitəsilə deyil, real təcrübə ilə öyrənilir.
Beşinci prinsip: uşağın səylərini və inkişafını görmək.
Yalnız nəticəni deyil, göstərilən səy, istifadə olunan strategiya və irəliləyiş də qiymətləndirilməlidir. Bununla belə, hər davranışı həddindən artıq tərifləmək əvəzinə, konkret və səmimi geribildirim vermək daha məqsədəuyğundur.
Bu yanaşma emosional tənzimləməni də dəstəkləyə bilər. Morris və həmkarlarının (2007) nəzəri modelinə və sonrakı empirik tədqiqatlara görə, uşaqlar emosiyaları yalnız birbaşa öyrədilən qaydalarla deyil, valideynlərin emosional reaksiyalarını müşahidə etməklə və ailədəki emosional iqlim vasitəsilə də öyrənirlər. Valideynin qəzəb zamanı təhqir, hədə və ya utandırmadan istifadə etməsi uşağa emosiyanı idarə etməkdən çox, onu sərt şəkildə ifadə etməyi modelləşdirə bilər. Sakitləşmək, hissi adlandırmaq və davranış sərhədini aydın bildirmək isə daha uyğun tənzimləmə strategiyalarının formalaşmasına kömək edir.
Tənqid, yoxsa sərhəd? Bu iki anlayışı qarışdırmayaq
Uşağın hər istəyini yerinə yetirmək, bütün davranışlarına göz yummaq və heç vaxt narazılıq bildirməmək sağlam tərbiyənin göstəricisi deyil. Uşaqların qaydalara, ardıcıllığa və yaşlarına uyğun məsuliyyətlərə ehtiyacı var.
Məsələn, uşaq başqa bir uşağı vurduqda valideyn davranışa aydın sərhəd qoymalıdır: “Vurmaq olmaz. Hirslənə bilərsən, amma başqasına zərər verməyə icazə yoxdur. Gəl, hirsi başqa cür ifadə etməyi öyrənək”.
Burada uşağın emosiyası qəbul edilir, zərərli davranış isə məhdudlaşdırılır. Bu, nə sərhədsiz güzəşt, nə də alçaldıcı tənqiddir.
Uşağın hisslərini anlamaq onun bütün davranışlarını təsdiqləmək deyil. Məqsəd hisslə davranış arasındakı fərqi öyrətməkdir: insan qəzəblənə bilər, lakin qəzəbini başqasına zərər vermədən ifadə etməyi öyrənməlidir.
Valideyn öz tənqid dilini necə dəyişə bilər?
Valideynin öz davranışını müşahidə etməsi mühüm başlanğıcdır. Özünə bu sualları verməsi faydalı ola bilər:
– Mən uşağın hansı davranışına görə narazılıq bildirirəm?
– İstifadə etdiyim sözlər davranışı izah edir, yoxsa uşağın şəxsiyyətini alçaldır?
– Mən uşağa səhvini düzəltmək üçün konkret yol göstərirəmmi?
– Uşağın yaşını, emosional vəziyyətini və imkanlarını nəzərə alırammı?
– Özüm yorğun və ya əsəbi olduğum üçün reaksiyamı sərtləşdirirəmmi?
Bəzən valideyn sərt danışdığını sonradan anlayır. Belə vəziyyətdə münasibəti bərpa etmək mümkündür. Məsələn: “Bir az əvvəl sənə sərt danışdım. Bu, düzgün deyildi. Davranışından narazı idim, amma səni incitmədən də bunu deyə bilərdim. Gəl, məsələni birlikdə həll edək”.
Valideynin üzr istəməsi onun nüfuzunu mütləq zəiflətmir. Əksinə, uşağa səhvini qəbul etməyin, məsuliyyət daşımağın və münasibəti bərpa etməyin mümkün olduğunu göstərir.
Nəticə
Uşağın tərbiyəsində əsas məqsəd yalnız qaydalara əməl edən, böyüklərin sözünə etiraz etməyən bir fərd yetişdirmək deyil. Məqsəd öz davranışını dəyərləndirə bilən, səhvlərindən öyrənən, emosiyalarını tanıyan, məsuliyyət daşıyan və öz dəyərini qoruyan şəxsiyyətin inkişafını dəstəkləməkdir.
Tənqid düzgün istifadə edildikdə davranışın dəyişməsinə kömək edə bilər. Lakin davamlı alçaltma, etiketləmə, müqayisə və utandırma uşağın emosional təhlükəsizlik hissini zəiflədə bilər. Buna görə valideynin sözləri yalnız uşağın həmin an nə etdiyinə deyil, onun gələcəkdə səhvlərə, münasibətlərə və özünə necə yanaşacağına da təsir göstərə bilər.
Uşağın davranışını düzəltmək istəyərkən onun şəxsiyyətini zədələməmək valideynliyin ən mühüm məsuliyyətlərindən biridir.
Uşaq səhv etdikdə ona yalnız nəyin yanlış olduğunu deyil, doğrunu necə edə biləcəyini də göstərək. Çünki tərbiyənin məqsədi uşağı öz səhvlərindən qorxutmaq deyil, onlardan öyrənməyi bacaran bir insana çevirməkdir.
Şahnaz Mehdiyeva
Uşaq psixoloqu | Tərbiyəçi-müəllim | Təlimçi
İstinadlar
Morris, A. S., Silk, J. S., Steinberg, L., Myers, S. S., & Robinson, L. R. (2007). The role of the family context in the development of emotion regulation. Social Development, 16(2), 361–388. https://doi.org/10.1111/j.1467-9507.2007.00389.x
Mueller, C. M., & Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children’s motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology, 75(1), 33–52. https://doi.org/10.1037/0022-3514.75.1.33
Pinquart, M. (2017). Associations of parenting dimensions and styles with externalizing problems of children and adolescents: An updated meta-analysis. Developmental Psychology, 53(5), 873–932. https://doi.org/10.1037/dev0000295
