Valideyn üçün övladının üzünü güldürmək, onu sevindirmək və heç nədən məhrum etməmək çox təbii arzudur. Bəzən isə sevgi ilə qorumaq, uşağın istədiyi hər şeyi etmək arasında sərhəd görünməz hala gəlir. Uşaq ağlamasın, məyus olmasın, özünü başqalarından geri hiss etməsin deyə onun demək olar ki, bütün istəkləri yerinə yetirilir.

İlk baxışdan bu, uşağın xoşbəxtliyi kimi görünə bilər. Lakin uşaq hər istədiyinin dərhal həyata keçirilməsinə öyrəşdikdə zamanla başqa bir problem yarana bilər: o, gözləməyi, imtina ilə qarşılaşmağı, məyusluğu qəbul etməyi və sahib olduqlarının dəyərini anlamağı çətinləşdirə bilər.

Uşağın xoşbəxtliyi onun hər istəyinin yerinə yetirilməsində deyil. Əsl xoşbəxtlik uşağın özünü sevilən, dəyərli və təhlükəsiz hiss etməsi ilə yanaşı, həyatın hər zaman onun istədiyi kimi olmadığını da qəbul edə bilməsindədir.

“Yox” demək sevgisizlik deyil

Valideynlər bəzən uşağa “yox” deməyə çəkinirlər. Bunun arxasında müxtəlif səbəblər ola bilər. Bəzi valideynlər uşaqlıqda özlərinin yaşadığı məhrumiyyətləri övladının yaşamamasını istəyir. Bəziləri isə uşağın ağlamasına, küsüb inciməsinə dözə bilmir.

Ancaq uşağın hər ağladığında istədiyini vermək onun emosional ehtiyacını həll etmir. Əksinə, uşaq zamanla belə bir əlaqə qura bilər: “İstədiyim alınmayanda ağlamalıyam, etiraz etməliyəm və ya israr etməliyəm. Nəticədə böyüklər fikrindən dönəcək”.

Bu davranış xüsusilə erkən yaşlarda formalaşdıqda uşağın sərhədləri qəbul etməsini çətinləşdirə bilər.

Burada vacib məqam “yox” sözünün necə deyilməsidir. Sərt, alçaldıcı və cəzalandırıcı şəkildə “yox” demək uşağın özünə dəyər hissinə zərər verə bilər. Lakin sakit, aydın və ardıcıl sərhəd qoymaq uşağa təhlükəsizlik hissi verir.

Məsələn, “Sən bunu istədiyin üçün pis uşaqsan” demək əvəzinə, “Bilirəm, bunu çox istəyirsən, amma indi bunu almaq mümkün deyil” demək daha sağlam yanaşmadır.

Hər istəyin yerinə yetirilməsi uşağa nə öyrədir?

Uşağın bütün istəkləri qarşısında böyüklərin geri çəkilməsi onun üçün müəyyən gözləntilər yarada bilər. O, hər problemin başqaları tərəfindən həll olunmasına, istədiyi şeylərin isə asanlıqla əldə edilməsinə alışa bilər.

Belə uşaq:

gözləməkdə çətinlik çəkə bilər;

“yox” cavabına daha güclü reaksiya verə bilər;

məyusluq və uğursuzluğu qəbul etməkdə çətinlik yaşaya bilər;

məsuliyyəti başqasının üzərinə atmağa meyilli ola bilər;

sahib olduqlarını adi və təbii qəbul edə bilər;

problemlə qarşılaşdıqda öz həll yolunu tapmaq əvəzinə böyüyün müdaxiləsini gözləyə bilər.

Bütün bunlar uşağın “pis” olması demək deyil. Bu, daha çox onun hansı davranış modelinə öyrəşməsi ilə bağlıdır.

Uşağın hər istəyini yerinə yetirmək asılılıq yaradırmı?

Burada “asılılıq” sözündən ehtiyatla istifadə etmək lazımdır. Hər istəyin yerinə yetirilməsi avtomatik olaraq klinik asılılıq yaratmır. Lakin uşaqda daimi xarici təminat gözləntisi və özünü idarəetmənin zəifləməsi kimi davranış nümunələri formalaşa bilər.

Məsələn, uşaq hər dəfə darıxanda telefon alırsa, hər ağlayanda oyuncaqla sakitləşdirilirsə, hər çətinlikdə valideyn onun əvəzinə işi görürsə, uşaq narahatlıq və sıxıntı ilə özünün baş etməsi üçün lazım olan bacarıqları kifayət qədər məşq etmir.

Burada məsələ telefonun, oyuncağın və ya digər maddi imkanların özündə deyil. Əsas məsələ uşağın hər emosional çətinliyinin dərhal xarici vasitə ilə aradan qaldırılmasıdır.

Uşağa bəzən darıxmağa, gözləməyə, çətinlik çəkməyə və öz həllini axtarmağa imkan vermək də inkişafın bir hissəsidir.

“İstəyirəm” ilə “ehtiyacım var” eyni deyil

Valideyn üçün ən vacib fərqlərdən biri uşağın istəyi ilə ehtiyacını ayırd edə bilməkdir.

Uşağın sevgi, diqqət, təhlükəsizlik, qəbul olunmaq, dinlənilmək və yaşına uyğun qayğıya ehtiyacı var. Yeni oyuncaq, daha bahalı telefon, hər dəfə restoranda istədiyi yemək və ya müəyyən bir əşyanın alınması isə ehtiyac yox, istək ola bilər.

Uşağın hər istəyinə “yox” demək də düzgün yanaşma deyil. Əsas məsələ onun hər istəyini avtomatik olaraq təmin etməmək və valideynin qərarının səbəbini uşağın yaşına uyğun şəkildə izah etməkdir.

Məsələn, “Sənin bunu istəməyini başa düşürəm, amma hazırda buna ehtiyacımız yoxdur” demək uşağa həm onun istəyinin eşidildiyini, həm də qərarın həmişə onun istəyinə əsaslanmadığını göstərir.

Məyusluq da uşağın inkişafının bir hissəsidir

Valideynlər uşaqlarını məyusluqdan qorumağa çalışırlar. Amma həyatın özündə də məyusluqlar var. Uşaq hər dəfə bu hissdən uzaq tutulduqda onunla necə davranmağı öyrənmək imkanı da azalır.

Uşaq istədiyi oyuncağı ala bilməyəndə, dostu onunla oynamayanda, yarışda qalib gəlməyəndə və ya valideyni onun istədiyi qərarı verməyəndə müəyyən narahatlıq yaşaya bilər. Bu hisslər uşağın inkişafının qarşısını alan təhlükə deyil. Əksinə, böyüklərin dəstəyi ilə uşaq həmin emosiyaları tanımağı və idarə etməyi öyrənə bilər.

Valideynin vəzifəsi uşağın hər məyusluğunu aradan qaldırmaq deyil, onun həmin məyusluğun içindən keçməsinə dəstək olmaqdır.

“Bilirəm, çox istəyirdin və indi məyus oldun. İstəsən, bu barədə danışa bilərik” kimi cümlələr uşağın hissini inkar etmir, amma sərhədi də aradan qaldırmır.

Sərhəd qoymaq uşağı məhdudlaşdırmaq deyil

Sağlam sərhəd uşağın azadlığını əlindən almaq üçün deyil, ona həyatın qaydalarını öyrətmək üçün lazımdır.

Uşaq bilməlidir ki, ailədə müəyyən qaydalar var. Yatma saatı, ekran vaxtı, təhlükəsizlik qaydaları, başqalarına hörmət, əşyaların qorunması və məsuliyyət kimi məsələlərdə valideynin mövqeyi ardıcıl olmalıdır.

Əgər valideyn bir gün “olmaz” deyib, uşaq israr etdikdən sonra “yaxşı, olsun” deyirsə, uşaq sərhədin əslində nə qədər davamlı olduğunu yoxlamağa başlayır.

Bu səbəbdən valideynlər arasında da mümkün qədər ortaq mövqe olmalıdır. Ana bir qayda qoyur, ata isə hər dəfə həmin qaydanı pozursa, uşaq həm sərhədi, həm də böyüklərin qərarlarını manipulyasiya etməyi öyrənə bilər.

Uşağı xoşbəxt edən nədir?

Uşağın xoşbəxtliyini yalnız onun sahib olduğu əşyaların və yerinə yetirilən istəklərin sayı ilə ölçmək düzgün deyil.

Uşağın əsl ehtiyacı onu hər istəyində razı salan valideyn deyil. Onu dinləyən, hisslərini qəbul edən, təhlükəsiz sərhədlər qoyan, səhv etmək və yenidən cəhd etmək üçün imkan yaradan böyüyə ehtiyacı var.

Bəzən uşağa ən böyük sevgini ona istədiyini verməklə deyil, istədiyini verməməyin səbəbini sakit şəkildə izah etməklə göstəririk.

Uşağın hər istəyini yerinə yetirmək qısa müddətdə onu sevindirə bilər. Amma uzunmüddətli məqsəd uşağın hər istədiyini əldə edən biri olması yox, əldə edə bilmədiyi zaman da özünü itirməyən, gözləməyi bacaran, məyusluğun öhdəsindən gələn, məsuliyyət daşıyan və öz ehtiyaclarını sağlam şəkildə ifadə edə bilən bir fərd kimi böyüməsidir.

Mənsurə Qəhrəmanova

Psixoloq-pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi

Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)