Valideyn itkisi uşağın həyatında ən dərin və sarsıdıcı psixoloji təcrübələrdən biri hesab olunur. Bu hadisə təkcə sevilən bir insanın itirilməsi deyil, eyni zamanda uşağın təhlükəsizlik hissinin, emosional dayaq sisteminin və həyatla bağlı əsas təsəvvürlərinin köklü şəkildə dəyişməsi deməkdir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, valideyn itkisi uşaqlarda qısa və uzunmüddətli psixoloji nəticələrə səbəb ola bilər və bu təsirlərin forması uşağın yaşına, inkişaf səviyyəsinə, temperamentinə və ətraf mühitdə mövcud olan dəstək mexanizmlərinə bağlı olaraq dəyişir.

Bu məqalədə valideyn itkisini yaşayan uşaqların müxtəlif yaş dövrlərində göstərdikləri psixoloji reaksiyalar, risk faktorları və psixososial dəstəyin rolu elmi-psixoloji aspektdən nəzərdən keçirilir.

Valideyn itkisinə uşaqların psixoloji reaksiyaları

Uşaqların itkiyə verdikləri reaksiyalar onların ölüm anlayışını necə qavramaları ilə birbaşa əlaqəlidir. İnkişaf psixologiyası göstərir ki, ölüm anlayışı mərhələli şəkildə formalaşır və bu səbəbdən hər yaş dövründə müşahidə olunan emosional və davranış reaksiyaları fərqli olur.

0–6 yaş dövrü

Bu mərhələdə uşaqlar ölümün geri dönməzliyini və universallığını tam dərk etmirlər. Valideynin yoxluğu onlar üçün daha çox ayrılıq və tərk edilmə hissi kimi yaşanır. Elmi müşahidələrə görə, bu yaş qrupunda itki daha çox davranış dəyişiklikləri ilə özünü göstərir:

* yuxu və qidalanma pozuntuları,

* regresiv davranışlar (yenidən altını islatma, barmaq əmmə və s.),

* artan həyəcan, aqressiya və ya səbəbsiz ağlama,

* valideyn fiquruna həddindən artıq yapışma.

Bu dövrdə uşaqlar emosiyalarını sözlə deyil, davranış vasitəsilə ifadə etdikləri üçün simptomların vaxtında tanınması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

6–12 yaş dövrü

Bu mərhələdə uşaqlar artıq ölümün daimi olduğunu qavramağa başlayırlar. Lakin bu anlayış çox vaxt qorxu, günahkarlıq və çaşqınlıq hissləri ilə müşayiət olunur. Araşdırmalar göstərir ki, bu yaş qrupunda olan uşaqlar tez-tez belə suallar verirlər:

“Niyə baş verdi?”, “Mən də ölə bilərəmmi?”, “Başqa valideynimi də itirə bilərəmmi?”

Bu dövrdə emosional reaksiyalar daha şüurlu şəkildə yaşanır, lakin uşaqlar hisslərini ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər. Təkliyə çəkilmə, məktəb uğurunda enmə, diqqət problemləri və somatik şikayətlər (baş ağrısı, qarın ağrısı) tez-tez müşahidə olunur.

12 yaş və yuxarı

Yeniyetməlik dövründə valideyn itkisi artıq ekzistensial və şəxsiyyətlə bağlı sualları ön plana çıxarır. Uşaqlar bu mərhələdə itkinin gələcək planlarına, sosial rollarına və kimlik formalaşmasına təsirini daha dərindən hiss edirlər. Depressiv simptomlar, ümidsizlik, gələcəklə bağlı qorxular və emosional izolyasiya riski bu yaş dövründə daha yüksəkdir. Eyni zamanda, yeniyetmələr sosial dəstəyə ehtiyac duysalar da, bunu birbaşa ailədən deyil, dostlardan və ya müəllimlərdən axtarmağa meyilli olurlar.

Valideyn itkisi sonrası əsas psixoloji risklər

Kədər və depressiv reaksiyalar

Kədər itkidən sonra normal və qaçılmaz reaksiyadır. Lakin elmi tədqiqatlar göstərir ki, dəstək mexanizmləri zəif olan uşaqlarda bu kədər patoloji forma alaraq uzunmüddətli depressiyaya çevrilə bilər. Maraqsızlıq, sosial çəkilmə, emosional donuqluq və özünüdəyər hissinin azalması əsas risk əlamətlərindəndir.

Narahatlıq və təhlükəsizlik hissinin pozulması

Valideyn itkisi uşağın “dünya təhlükəsiz yerdir” inancını sarsıdır. Bu, davamlı narahatlıq, ayrılıq qorxusu və gələcək üçün qeyri-müəyyənlik hissi yarada bilər. Xüsusilə erkən yaşlarda bu vəziyyət bağlanma problemlərinə səbəb ola bilər.

Qəbul və uyğunlaşma prosesi

İtkini qəbul etmək xətti və sürətli proses deyil. Psixoloji ədəbiyyatda bu mərhələnin aylarla, bəzən illərlə davam edə biləcəyi vurğulanır. Uşağın uyğunlaşması onun emosional ehtiyaclarının vaxtında qarşılanması ilə birbaşa əlaqəlidir.

Uşaqlara psixososial dəstək və reabilitasiya

Valideyn itkisi yaşayan uşaqlar üçün psixososial dəstək qoruyucu və sağaldıcı faktor rolunu oynayır. Effektiv dəstək aşağıdakı əsas komponentləri əhatə etməlidir:

* Açıq və yaşa uyğun ünsiyyət – Uşağın suallarına dürüst, sadə və yaşına uyğun cavablar verilməsi onun qorxularını azaldır.

* Stabil və güvənli mühit – Günlük rutinlərin qorunması uşağa emosional sabitlik hissi verir.

* Psixoterapevtik müdaxilə – Fərdi və ya qrup terapiyası uşağın duyğularını ifadə etməsinə, itkini emal etməsinə kömək edir.

* Zaman, səbir və empatiya – Sağalma prosesi fərdidir və uşağa emosional olaraq tələsmədən yanaşmaq əsas şərtdir.

Nəticə

Valideyn itkisi uşaqlar üçün dərin psixoloji izlər buraxa bilən bir həyat hadisəsidir. Bu təsirlər uşağın yaşına və inkişaf mərhələsinə görə fərqlənsə də, ümumi olaraq kədər, qorxu, narahatlıq və emosional qeyri-sabitliklə müşayiət olunur. Elmi əsaslı və vaxtında göstərilən psixososial dəstək uşağın bu travmatik təcrübəni daha sağlam şəkildə emal etməsinə, psixoloji davamlılığını qorumasına və gələcək inkişafını sağlam təməllər üzərində qurmasına imkan yaradır.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – “Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzi”nin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf  Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin https://www.instagram.com/almara.melikova.aga_qizi/?igsh=MWJwOW52Y2t4bHVkeA%3D%3D instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)