İnsanlar arasında qızdırma, öskürək, boğaz ağrısı, burun axması və halsızlıq kimi şikayətlərə tez-tez rast gəlinir. Belə hallarda ən çox verilən suallardan biri budur: Məndə virus infeksiyasıdır, yoxsa bakterial infeksiya? Antibiotik qəbul etməliyəmmi?

Bu suallara düzgün cavab vermək üçün infeksiyaların yaranma səbəblərini, əlamətlərini və müalicə prinsiplərini bilmək vacibdir. Çünki virus və bakteriyaların törətdiyi xəstəliklər oxşar əlamətlərlə müşayiət oluna bilsə də, onların müalicəsi bir-birindən fərqlənir.

Virus və bakteriya nədir?

Viruslar yalnız canlı hüceyrələr daxilində çoxala bilən mikroskopik infeksion agentlərdir. Soyuqdəymə, qrip, COVID-19 və bir çox digər respirator xəstəliklər viruslar tərəfindən törədilir.

Bakteriyalar isə öz-özünə çoxala bilən təkhüceyrəli mikroorqanizmlərdir. Onların bir çoxu insan orqanizmi üçün faydalıdır, lakin bəzi növləri müxtəlif xəstəliklərə səbəb olur. Məsələn, streptokok mənşəli boğaz infeksiyası, bəzi sidik yolları infeksiyaları və göyöskürək bakterial mənşəli xəstəliklərdir.

Əsas məqam ondan ibarətdir ki, hər iki infeksiya növü insan sağlamlığına ciddi təsir göstərə bilər. Buna görə də xəstəliyin yalnız yüngül və ya ağır keçməsinə əsasən onun mənşəyini müəyyən etmək düzgün deyil.

Virus və bakterial infeksiyaların əlamətləri necə fərqlənir?

Virus və bakterial infeksiyalar zamanı qızdırma, ağrı, öskürək və halsızlıq kimi ümumi əlamətlər müşahidə edilə bilər. Bununla belə, bəzi xüsusiyyətlər həkimə ilkin istiqamət verə bilər.

 Virus infeksiyalarının əlamətləri

Virus mənşəli respirator infeksiyalarda aşağıdakı əlamətlərə daha çox rast gəlinir:

Burun axması və tutulması;

Asqırma və boğazda qıcıqlanma;

Öskürək;

Baş və əzələ ağrıları;

Halsızlıq və yorğunluq;

Bəzən qızdırma və üşütmə.

Məsələn, adi soyuqdəymə zamanı burun axması, asqırma və boğaz ağrısı ön planda ola bilər. Qrip zamanı isə qəfil başlayan yüksək hərarət, güclü əzələ ağrıları və nəzərəçarpan halsızlıq müşahidə edilə bilər.

Lakin bu əlamətlər bütün virus infeksiyalarında eyni olmur. Bəzi virus xəstəlikləri yüngül, digərləri isə ağır keçə bilər.

Bakterial infeksiyaların əlamətləri

Bakterial infeksiyalar müxtəlif orqan və sistemləri əhatə etdiyinə görə onların əlamətləri də fərqli olur. Mümkün əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:

Bədənin müəyyən nahiyəsində güclü və davamlı ağrı;

Qızdırma və üşütmə;

Boğazda güclü ağrı və badamcıqlarda irinli örtük;

Sidik ifrazı zamanı yanma və ağrı;

Dərinin müəyyən nahiyəsində qızartı, istilik və şişkinlik;

Bəzi hallarda ümumi vəziyyətin pisləşməsi.

Məsələn, streptokok mənşəli boğaz infeksiyasında qəfil başlayan boğaz ağrısı, qızdırma və boyun limfa düyünlərində həssaslıq müşahidə edilə bilər. Sidik yollarının bakterial infeksiyalarında isə tez-tez sidiyə getmə və sidik ifrazı zamanı yanma yarana bilər.

Vacib məqam: İrinli ifrazat, yüksək qızdırma və ya güclü ağrı təkbaşına bakterial infeksiyanın qəti sübutu deyil. Diaqnoz klinik müayinə və lazım gəldikdə laborator testlər əsasında qoyulmalıdır.

Yalnız əlamətlərə əsasən infeksiyanın növünü müəyyən etmək mümkündürmü?

Xeyr. Virus və bakterial infeksiyaların əlamətləri bir-birinə çox bənzəyə bilər. Buna görə də yalnız qızdırmanın dərəcəsinə, öskürəyin xarakterinə və ya burun ifrazatının rənginə əsaslanaraq düzgün diaqnoz qoymaq mümkün deyil.

Məsələn, burun ifrazatının sarı və ya yaşıl rəng alması mütləq bakterial infeksiyanın olmasını göstərmir. Virus infeksiyaları zamanı da bu dəyişiklik müşahidə edilə bilər.

Eyni zamanda, xəstəliyin əvvəlcə yüngül keçməsi, sonradan isə vəziyyətin pisləşməsi ikincili bakterial infeksiyanın inkişafı ehtimalını düşündürə bilər. Belə hallarda həkim müayinəsi xüsusilə vacibdir.

Diaqnoz necə qoyulur?

Terapevt və ailə həkimi xəstəliyin səbəbini müəyyənləşdirmək üçün bir neçə amili qiymətləndirir:

Şikayətlərin başlanması və davametmə müddəti: Əlamətlərin nə vaxt başladığı, necə dəyişdiyi və xəstənin ümumi vəziyyətinin yaxşılaşıb-yaxşılaşmadığı araşdırılır.

Fiziki müayinə: Bədən temperaturu, tənəffüs tezliyi, oksigen saturasiyası və xəstəliyə uyğun digər göstəricilər qiymətləndirilir.

Laborator müayinələr: Zərurət olduqda ümumi qan analizi, C-reaktiv zülal (CRP), sidik analizi və digər müayinələr təyin edilə bilər.

Mikrobioloji və spesifik testlər: Boğazdan yaxma, sürətli streptokok testi, virus testləri və ya digər uyğun müayinələr infeksiyanın səbəbini müəyyənləşdirməyə kömək edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, qan analizində leykositlərin və ya CRP göstəricisinin yüksəlməsi də təkbaşına bakterial infeksiyanı təsdiqləmir. Müayinə nəticələri xəstənin şikayətləri və klinik vəziyyəti ilə birlikdə dəyərləndirilməlidir.

Müalicə necə aparılmalıdır?

Müalicə infeksiyanın səbəbindən, xəstəliyin ağırlığından və pasiyentin fərdi xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Virus infeksiyalarında əsas yanaşma kifayət qədər istirahət, maye qəbulu və simptomların yüngülləşdirilməsidir. Bəzi virus infeksiyalarında, məsələn, qrip və COVID-19 zamanı, xüsusilə ağırlaşma riski yüksək olan şəxslərdə antiviral müalicə göstəriş əsasında təyin oluna bilər.

Bakterial infeksiyalarda isə antibiotiklər yalnız uyğun klinik göstəriş olduqda istifadə edilir. Hər bakterial infeksiya mütləq antibiotik müalicəsi tələb etmir. Müalicənin zəruriliyi, preparatın seçimi və müddəti həkim tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.

Antibiotiklərin virus infeksiyalarına təsiri yoxdur. Onları ehtiyac olmadan qəbul etmək allergik reaksiyalara, ishal kimi yan təsirlərə və antibiotiklərə davamlı bakteriyaların yaranmasına səbəb ola bilər.

Buna görə də evdə qalmış antibiotiklərdən istifadə etmək, dərmanı başqası ilə bölüşmək və ya həkim məsləhəti olmadan müalicəyə başlamaq düzgün deyil.

Hansı hallarda dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır?

Aşağıdakı əlamətlər müşahidə olunarsa, təcili tibbi yardım tələb oluna bilər:

Nəfəs almaqda ciddi çətinlik;

Sinədə güclü və ya davamlı ağrı;

Huşun qarışması, bayılma və ya oyatmaqda çətinlik;

Dodaqlarda və ya üzdə göyərmə;

Maye qəbul edə bilməmək və ciddi susuzlaşma əlamətləri;

Sürətlə pisləşən ümumi vəziyyət.

Körpələrdə, yaşlı insanlarda, hamilələrdə, immun sistemi zəif olan və xroniki xəstəliklərdən əziyyət çəkən şəxslərdə infeksiyaların gedişinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Üç aydan kiçik körpədə 38°C və daha yüksək temperatur təcili tibbi qiymətləndirmə tələb edir.

İnfeksiyalardan necə qorunmaq olar?

Profilaktika həm virus, həm də bir çox bakterial infeksiyaların yayılma riskini azaltmağa kömək edir:

Əlləri mütəmadi və düzgün yumaq;

Öskürərkən və asqırarkən ağız və burunu örtmək;

Xəstəlik əlamətləri olduqda başqaları ilə yaxın təması məhdudlaşdırmaq;

Otaqları mütəmadi havalandırmaq;

Tövsiyə olunan peyvəndləri vaxtında qəbul etmək;

Sağlam qidalanmaq, kifayət qədər yatmaq və fiziki aktivliyi qorumaq.

Virus və bakterial infeksiyaları fərqləndirmək düzgün müalicənin seçilməsi üçün vacibdir. Lakin bu fərqi yalnız simptomlara baxaraq müəyyən etmək həmişə mümkün olmur. Özbaşına antibiotik qəbul etmək əvəzinə, xəstəliyin əlamətləri davam etdikdə və ya ağırlaşdıqda həkimə müraciət etmək lazımdır.

Ailə həkiminin əsas məqsədi yalnız xəstəliyi müalicə etmək deyil, həm də onun ağırlaşmalarının qarşısını almaq, düzgün müalicə seçmək və pasiyenti sağlamlığının qorunması barədə maarifləndirməkdir.

Sağlamlığınıza diqqət yetirin, dərmanları özbaşına qəbul etməyin və düzgün diaqnoz üçün həkim məsləhətinə üstünlük verin.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi