“Mental” sözü fransızca “mental” və latınca “mēns” (mentis) sözlərindəndir ki, bu da “ağıl, düşüncə; düşüncə tərzi” kimi tərcümə olunur. Psixologiyada “zehni” anlayışı ilk növbədə intellektə, ikincisi isə təfəkkürə aid olan hər şeyi əhatə edir.

Buna əsaslanaraq, “zəka” və “düşünmək” anlayışlarının eyni olmadığını izah etməyə çalışacağam.

İntellekt psixi funksiya deyil, müstəqil proses deyil. Bu, sadəcə olaraq ümumi termindir, bir neçə psixi varlığı əhatə edən simvoldur – bütün psixi proseslərin və müəyyən şəxsiyyət xüsusiyyətlərinin statistik cəmidir. İntellekt kəmiyyətcə qiymətləndirilirsə, təfəkkür keyfiyyətcə daha düzgün qiymətləndirilir. Hər şeydən əvvəl intellekt:

diqqət səviyyəsi

yaddaş

abstraksiya səviyyəsi

və şəxsi qabiliyyətlərin səviyyəsi.

Səviyyə – bu, artıq əldə edilmiş müəyyən bir vəziyyətə aiddir. İntellekt anlayışı fərdin yaradıcı özünü həyata keçirmə qabiliyyətini və ictimai faydalı fəaliyyətini də əhatə edir. Nitq fəaliyyəti yaddaş, qavrayış və təfəkkürlə birlikdə zəkanın tərkib hissəsidir.

Təfəkkür intellektdən fərqli olaraq psixi funksiyadır, müstəqil psixi prosesdir. O, statik deyil, dinamikdir.

Düşüncə nitqə münasibətdə birinci yerdədir, lakin ətraf mühit haqqında fikirlər fondu kimi zəka nitqə münasibətdə ikinci dərəcəlidir. Yəni uşaqda düzgün nitqi formalaşdırmaq üçün onun düşünmək, analiz etmək qabiliyyətini inkişaf etdirmək əsasdır. Ətrafda baş verən hadisələr, müşahidə etdikləri, dinlədiyi nağıllar, hekayələr isə onun söz ehtiyatını zənginləşdirir. Bu mənada təfəkkür həm nitqin, həm də intellektin əsasını təşkil edir.

İntelektual pozulmadan danışarkən, bütün psixi proseslərin və şəxsiyyət formalaşmalarının pozulduğunu, bunun nəticəsində həm həcm, həm də keyfiyyət baxımından ən çox pozulan düşüncə olduğunu nəzərdə tuturuq.

Düşüncə pozulmaları haqqında danışarkən, onun zehni pozulmaya səbəb ola biləcəyini və ya olmaya biləcəyini nəzərdə tuturuq. Yəni, keyfiyyətcə düşünmə pozulmaları mövcuddur (məsələn, depressiyada HDƏS-nun bəzi formaları və alaliya), kəmiyyəti isə yoxdur (intellekt qorunub saxlanılır).

Tipik olaraq, insanlar psixi pozulmalar haqqında danışarkən, anadangəlmə və ya qazanılmış intellektual qüsurlarını nəzərdə tuturlar, lakin bəzən düşüncə pozulmalarını da nəzərdə tuturlar. Müəyyən bir vəziyyətdə təfəkkür pozulmaları və ya əqli qüsurlardan danışıldığını deyə bilməyimiz tamamilə kontekstdən asılıdır.

☝️ Yeri gəlmişkən, konteksti anlamağa imkan verən intellekt deyil, düşüncədir.

Günay İsmayılova           

“İnclusive Edu Academy” şirkətinin rəhbəri, İnklüziv təhsil mütəxəssisi, ADPK-nin müəllimi