Hörmətli oxucular, yenidən praktikada bir çox ailələr və mütəxəssislərin üzləşdiyi çox vacib mövzunu qaldırmaq istəyirəm.
Tarix boyu və bu gün də «psixiatr» sözü hələ də valideynlərdə narahatlıq, müqavimət və qorxu yaradır. Xüsusilə nitq, davranış və ya ümumi psixi inkişafın özəllikləri olan uşaqların valideynlərində. Buna görə də tez-tez ailə həqiqətən bu anda köməyinə ehtiyac duyduğu mütəxəssisə yox, psixoloji olaraq getmək asan olan mütəxəssisə gedir.
Ən çox — nevroloqa.
Və burada ən geniş yayılmış çətinliklərdən biri yaranır. Nevroloq öz profilinə uyğun «patologiyanı» görməyə bilər: travma, şiş, neyroinfeksiya, kobud orqanik pozulma. Öz profilinə görə həkim deyir ki, uşaq nisbətən sağlamdır, baş beyin mərkəzləri müəyyən qədər qorunub saxlanılıb, lakin bu o demək deyil ki, uşağın psixi statusu üzrə pozulmalar yoxdur.
Anlamaq lazımdır ki, bir çox ciddi nitq pozulmaları, eləcə də davranış pozulmaları psixiatrla məsləhətləşməni tələb edir – bəzən bir nevroloq, bəzən isə ilk növbədə psixiatrla birlikdə.
Kiçik uşaqlar xüsusilə komanda işinə ehtiyac duyurlar, çünki heç bir mütəxəssis bütün mənzərəni görə bilmir. Uşağın vəziyyətini düzgün qiymətləndirmək, müalicə planını, proqnozu və təqib strategiyasını müəyyən etmək üçün bir çox tərəflər arasında əməkdaşlıq vacibdir:loqoped – valideyn – həkim.
Bir tərəf əskik olduqda vaxt itirilə bilər.
Çox vaxt vəziyyət belə inkişaf edir: loqoped və ya xüsusi təhsil müəllimi tibbi müayinə tələb edən simptomları görür, ancaq tövsiyə ilə məhdudlaşır.
“Psixiatr” – peşəkar dildə, tibbi terminlərlə danışır, başa düşülən dildə izah etmədən, bunun nə üçün lazım olduğunu və həkimin görməsinin dəqiq nə olduğunu izah etmədən müyinə edir ( bəzi psixiatorlara aiddir).
Onsuz da narahat olan valideyn yalnız qorxulu söz eşidir. Onlarda qorxular, fantaziyalar və miflər yaranır: uşaq “damğalanacaq”, diaqnoz “ömürlük” qalacaq, dərmanlar onları “ömürlük asılı saxlayacaq”.
Nəticədə valideyn ya heç həkimə müraciət etmir, ya da müraiət edir, lakin həqiqətən əhəmiyyətli simptomları müzakirə etmir.Çünki qorxur, utanır və ya sadəcə nəyin vacib olduğunu başa düşmür. Müayinədə qısa görüş zamanı,mütəxəssisin seansları zamanı və ya zamanla müşahidə edilən xüsusiyyətləri uşaq nümayiş etdirməyə bilər.
Sonra loqoped bir şeyi görür,valideyn başqa bir şey yaşayır,həkim qisa müddətdə bəzi məqamları görməyə bilir və natamam bir şəkil alınır. Hamı təklikdə hazırlıqlı olsa da birlikdə işləmələri vaibdir. Diaqnoza əsasən əvvəldən verilən praqnoz dəyişə bilər. Buna görə də xüsusilə vurğulamaq istəyirəm ki, uşağı köməksiz qoymayıb, prosesin bütün iştirakçıları arasında peşəkar əməkdaşlıq yolu ilə dəstək yaratmaq vacibdir.
Loqoped və ya xüsusi təhsil mütəxəssisi üçün nə xüsusilə vacibdir?
1) Narahatlığa səbəb olanı aydın şəkildə müəyyənləşdirin. Yalnız ümumi təsviri verməyin, dəqiq müşahidələr tərtib edin ki, həkim əsas simptomları müəyyən edə bilsin.
2) Həkimə suallar verin.Nəyə diqqət etmək vacibdir? Nəyi aydınlaşdırmaq istərdiniz? Hansı şərtləri istisna etmək və ya təsdiqləmək lazımdır?
3) Valideynlərə prosesi başa düşməyə kömək edin.Özünüzü qorxutmayın və ya uzaqlaşdırmayın, amma məsləhətləşmənin nə üçün lazım olduğunu, təyinatın necə davam edə biləcəyini və nə üçün bəzi hallarda dərman dəstəyi ilə müalicəni inkar etmədiyini, əksinə onun daha effektiv təsir etdiyini izah edin.
Uşağın inkişafına gəldikdə, sadəcə olaraq problemi görmək kifayət deyil – onu müşahidə dilindən fənlərarası əməkdaşlıq dilinə çevirərək ünsiyyət qurabilmək vacibdir.
Məqaləni oxuyan loqoped (xüsusi pedaqoq), həkim və valideyinlərdən aşağıdakı suallara cavab vermələrini arzu edirəm:
Sizcə bu loqoped, valideyn və həkim zənciri ən çox harada (hansı tərəfdən) pozulur?
Təcrübənizdə məhsuldar əməkdaşlığın qurulmasına ən çox nə mane olur?
Günay İsmayılova
“İnclusive Edu Academy” şirkətinin rəhbəri, İnklüziv təhsil mütəxəssisi, ADPK-nin müəllimi
Mektebil uşaqlarla ishleyen biri kimi deyim ki, bu məqalə cox faydali oldu. Hem valideynlere hem həkimlere neyi duzgun edek daha asan anlasilir sekilde izah edir. Loqoped olaraq deyim, əməkdasliq olmadan uşagin heqiqeten inkişafina yardım etmek cox çetindir.