Şəkərli diabet dedikdə insanların əksəriyyətinin ağlına ilk növbədə çox su içmək, tez-tez sidiyə getmək və qanda şəkərin yüksəlməsi gəlir. Lakin bu xəstəlik heç də həmişə özünü klassik əlamətlərlə göstərmir. Bəzən insan uzun müddət davam edən yorğunluğu, dəridəki dəyişiklikləri, görmə zəifliyini və ya yaraların gec sağalmasını başqa səbəblərlə əlaqələndirir. Nəticədə diabet vaxtında aşkarlanmır və xəstəlik tədricən orqanizmin müxtəlif sistemlərinə təsir göstərməyə başlayır.

Şəkərli diabet insulin hormonunun çatışmazlığı və ya orqanizmin insulinə qarşı həssaslığının azalması nəticəsində yaranan xroniki metabolik xəstəlikdir. İnsulin qlükozanın qandan hüceyrələrə keçməsinə kömək edir. Bu proses pozulduqda qanda şəkərin səviyyəsi yüksəlir və uzun müddət yüksək qalan qlükoza damarların, sinirlərin, böyrəklərin, gözlərin və digər orqanların zədələnməsinə səbəb ola bilər.

Xüsusilə 2-ci tip şəkərli diabet uzun müddət simptomsuz və ya zəif ifadə olunan əlamətlərlə inkişaf edə bilər. Buna görə də insan özünü yaxşı hiss etsə belə, risk faktorları varsa, mütəmadi müayinələrdən keçməsi vacibdir.

Terapevt, ailə həkimi Nərminə Abbasova bildirir ki, diabetin erkən əlamətlərini tanımaq xəstəliyin vaxtında aşkarlanması və mümkün ağırlaşmaların qarşısının alınması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Davamlı yorğunluq və enerji çatışmazlığı

Şəkərli diabetin çox vaxt diqqətdən kənarda qalan əlamətlərindən biri davamlı yorğunluqdur. İnsan kifayət qədər yatmasına, normal qidalanmasına baxmayaraq, özünü halsız və enerjisiz hiss edə bilər.

Bunun səbəbi qanda qlükozanın yüksək olmasına baxmayaraq, onun hüceyrələr tərəfindən lazımi səviyyədə istifadə edilə bilməməsidir. Nəticədə orqanizm enerji çatışmazlığı ilə üzləşir.

Bəzən insanlar bu vəziyyəti iş yorğunluğu, yuxusuzluq, stress və ya vitamin çatışmazlığı ilə əlaqələndirirlər. Halbuki uzun müddət davam edən və səbəbi aydın olmayan halsızlıq zamanı qanda şəkərin səviyyəsini yoxlamaq da vacibdir.

Görmənin qəfil bulanıqlaşması

Diabetin gözlərlə bağlı ilkin əlamətlərindən biri görmənin bulanıqlaşması ola bilər. Qanda şəkərin səviyyəsinin yüksəlməsi gözün büllurunda maye balansına təsir göstərərək görmənin müvəqqəti dəyişməsinə səbəb ola bilər.

İnsan bəzən yazıları oxumaqda, telefona baxmaqda və ya uzaqdakı obyektləri aydın görməkdə çətinlik çəkir. Görmə bir müddət yaxşılaşa, sonra yenidən zəifləyə bilər.

Lakin bu əlaməti sadəcə eynək ehtiyacı və ya göz yorğunluğu ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. Uzun müddət yüksək qlükoza səviyyəsi gözün torlu qişasının damarlarını zədələyərək diabetik retinopatiyaya səbəb ola bilər. Buna görə diabetdən şübhələnən və ya bu xəstəliklə yaşayan şəxslərin göz müayinələrini də gecikdirməməsi vacibdir.

Dəridə tündləşmə və qeyri-adi dəyişikliklər

Bəzi insanlarda şəkərli diabet və insulin müqaviməti dəridə müəyyən dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Xüsusilə boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsində dərinin tündləşməsi, qalınlaşması və məxməri görünüş alması diqqət çəkən əlamətlərdəndir.

Bu vəziyyət tibbdə akantoz nigrikans adlanır və çox vaxt insulin müqaviməti ilə əlaqəli olur. Belə dəyişikliklər xüsusilə artıq çəkisi olan insanlarda daha çox müşahidə edilir.

Dəridəki bu əlamət özlüyündə şəkərli diabet diaqnozu demək deyil. Lakin insulin müqavimətinin və gələcəkdə 2-ci tip diabet riskinin göstəricisi ola bilər. Buna görə belə dəyişikliklər müşahidə edildikdə müayinə olunmaq məsləhətdir.

Yaraların gec sağalması

Kəsiklər, sıyrıqlar və kiçik dəri zədələri normal halda müəyyən müddət ərzində sağalır. Lakin qanda şəkərin uzun müddət yüksək olması damarların və sinirlərin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir, infeksiyalara qarşı müdafiəni zəiflədir.

Nəticədə yaraların sağalması ləngiyə, bəzi hallarda isə infeksiyalaşma baş verə bilər.

Xüsusilə ayaqlarda yaranan kiçik yaralara diqqət yetirmək lazımdır. Diabet zamanı sinir zədələnməsi nəticəsində insan ayağındakı zədəni və ya yaranı hiss etməyə bilər. Bu isə problemin gec aşkarlanmasına və ciddi fəsadlara gətirib çıxara bilər.

Təkrarlanan göbələk və sidik yolları infeksiyaları

Şəkərli diabet zamanı qanda qlükozanın yüksək olması bəzi infeksiyaların yaranması üçün əlverişli şərait formalaşdıra bilər. Xüsusilə qadınlarda təkrarlanan vaginal göbələk infeksiyaları, kişilərdə isə genital nahiyədə göbələk problemləri müşahidə oluna bilər.

Bundan əlavə, sidik yolları infeksiyalarının təkrarlanması da bəzi hallarda diabetlə əlaqəli ola bilər.

Əgər insan müalicədən sonra eyni infeksiya ilə dəfələrlə qarşılaşırsa, problemin yalnız yerli səbəblərdən qaynaqlanmadığını nəzərə almaq lazımdır. Belə vəziyyətlərdə qanda qlükoza səviyyəsinin yoxlanılması məqsədəuyğundur.

Əllərdə və ayaqlarda keyimə, qarışqalanma hissi

Ətraflarda keyimə, yanma, iynələnmə və qarışqalanma hissi də diabetlə əlaqəli ola bilər. Bu əlamətlər əsasən qanda şəkərin uzun müddət yüksək qalması nəticəsində sinir liflərinin zədələnməsi ilə bağlıdır.

Diabetik neyropatiya adlanan bu vəziyyət daha çox ayaqlarda özünü göstərir. İnsan gecələr ayaqlarında yanma hiss edə, yeriyərkən narahatlıq duya və ya toxunuşları əvvəlki kimi hiss etməyə bilər.

Bəzən isə əksinə, ayaqlarda hissiyyat azalır. Bu, xüsusilə təhlükəlidir, çünki insan zədə və yaralanmaları vaxtında fərq etməyə bilər.

Belə əlamətlər yalnız diabetə xas deyil. Sinir sıxılması, B12 vitamini çatışmazlığı və digər xəstəliklər də oxşar şikayətlər yarada bilər. Ona görə səbəb müayinə əsasında müəyyən edilməlidir.

Səbəbsiz arıqlama və iştahanın artması

İnsan normal qidalanmasına baxmayaraq, səbəbsiz şəkildə çəki itirirsə, bu hal diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Xüsusilə 1-ci tip şəkərli diabet zamanı insulin çatışmazlığı səbəbindən qlükoza hüceyrələrə lazımi səviyyədə daxil ola bilmir. Orqanizm enerji əldə etmək üçün yağ və əzələ toxumalarından istifadə etməyə başlayır. Nəticədə insanın çəkisi sürətlə azala bilər.

Bununla yanaşı, iştahın artması da müşahidə edilə bilər. İnsan tez-tez acır, yemək yedikdən qısa müddət sonra yenidən aclıq hiss edir.

Bu əlamətlər xüsusilə uşaqlarda və gənclərdə qəfil başlayırsa, 1-ci tip diabet ehtimalı mütləq nəzərə alınmalıdır. Çünki xəstəlik bəzən qısa müddətdə ağırlaşa bilər.

Ağız quruluğu və tez-tez susamaq

Bu əlamət diabetin daha çox tanınan göstəricilərindən olsa da, bəzən insanlar ona lazımi diqqət yetirmirlər.

Qanda şəkərin səviyyəsi yüksəldikdə böyrəklər artıq qlükozanı sidik vasitəsilə xaric etməyə çalışır. Bu proses zamanı orqanizm daha çox maye itirir. Nəticədə ağız quruluğu, güclü susuzluq və tez-tez sidiyə getmək yaranır.

İnsan gün ərzində normadan artıq su içməyə ehtiyac duyur, gecələr isə sidiyə getmək üçün bir neçə dəfə yuxudan oyanır.

Bu əlamətlər davamlı xarakter alırsa, mütləq araşdırılmalıdır.

Diabetdən şübhələnənlər hansı müayinələrdən keçməlidir?

Şəkərli diabetin müəyyən edilməsi yalnız əlamətlərə əsaslanmır. Diaqnoz laborator müayinələrlə təsdiqlənməlidir.

Əsas müayinələr bunlardır:

– Acqarına qanda qlükoza: Ən azı 8 saatlıq aclıqdan sonra ölçülür. Nəticənin 126 mq/dl (7,0 mmol/l) və ya daha yüksək olması diabet ehtimalını göstərir.

– HbA1c (qlikozalaşmış hemoqlobin): Son təxminən 2-3 ay ərzində qanda şəkərin orta səviyyəsi haqqında məlumat verir. 6,5 faiz və daha yüksək nəticə diabet meyarıdır.

– Qlükozaya tolerantlıq testi: Orqanizmin qlükozanı necə mənimsədiyini qiymətləndirməyə imkan verir. İki saatlıq göstəricinin 200 mq/dl (11,1 mmol/l) və ya daha yüksək olması diabet meyarıdır.

Aydın simptomlar yoxdursa, diaqnoz adətən təkrar laborator müayinə ilə təsdiqlənir. Təkcə qlükometrlə evdə ölçülən nəticə diaqnoz qoymaq üçün kifayət etmir.

Xüsusilə artıq çəkisi olan, ailəsində şəkərli diabetə rast gəlinən, fiziki aktivliyi az olan, arterial hipertoniyadan əziyyət çəkən və əvvəllər hamiləlik diabeti keçirmiş şəxslərin müayinələrə daha diqqətli yanaşması vacibdir.

Bir məqamı da xüsusi vurğulamaq istəyirəm: Şəkərli diabet həmişə aydın və narahatedici əlamətlərlə başlamır. Bəzən insan yalnız profilaktik müayinə zamanı qanda şəkərin yüksək olduğunu öyrənir. Buna görə də özünü sağlam hiss etmək diabetin olmadığına zəmanət vermir.

Əgər güclü susuzluq, tez-tez sidiyə getmə, səbəbsiz arıqlama və ciddi halsızlıq qəfil yaranırsa, müayinəni gecikdirmək olmaz. Ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı, dərin və sürətli nəfəsalma, ağızdan meyvə qoxusuna bənzər qoxunun gəlməsi isə diabetik ketoasidozun əlamətləri ola bilər və təcili tibbi yardım tələb edir.

Unutmayaq ki, şəkərli diabet vaxtında aşkar edildikdə və düzgün nəzarətdə saxlanıldıqda onun ağırlaşmalarının riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür. Sağlamlığımızı qorumağın ən vacib yollarından biri isə orqanizmin verdiyi kiçik siqnalları belə görməzdən gəlməməkdir.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi