Somatoform pozuntu insanın yaşadığı psixoloji gərginlik, stress və emosional çətinliklərin fiziki simptomlar şəklində ortaya çıxması ilə xarakterizə olunan psixoloji vəziyyətdir. Bu zaman şəxs müxtəlif bədən ağrıları, halsızlıq, ürəkdöyünmə, nəfəs darlığı və digər fiziki şikayətlər yaşayır, lakin aparılan tibbi müayinələrdə bu simptomları tam izah edən ciddi orqanik səbəb tapılmır. Somatoform pozuntu həm insanın gündəlik həyat keyfiyyətinə, həm də sosial və peşə fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Somatoform pozuntu nədir?
Somatic Symptom Disorder psixoloji faktorların fiziki simptomlar vasitəsilə ifadə olunmasıdır. Şəxs öz bədənində hiss etdiyi əlamətləri real olaraq yaşayır və bu simptomlar onun üçün həqiqidir. Bu səbəbdən somatoform pozuntu “uydurma xəstəlik” kimi qiymətləndirilməməlidir.
Bu pozuntu zamanı insan:
* Tez-tez həkimə müraciət edir,
* Müxtəlif analizlər etdirir,
* Sağlamlığı ilə bağlı güclü narahatlıq yaşayır,
* Simptomlara həddindən artıq fokuslanır,
* Mənfi tibbi nəticələrə baxmayaraq narahatlığını davam etdirir.
Əsas simptomlar
Somatoform pozuntuda simptomlar fərqli formalarda özünü göstərə bilər:
Fiziki simptomlar
* Baş ağrıları
* Mədə-bağırsaq problemləri
* Ürəkdöyünmə
* Nəfəs darlığı
* Əzələ və oynaq ağrıları
* Yorğunluq və halsızlıq
* Başgicəllənmə
* Bədənin müxtəlif nahiyələrində ağrılar
Psixoloji simptomlar
* Güclü narahatlıq
* Stressə həssaslıq
* Depressiv əhval
* Ölüm və xəstəlik qorxusu
* Diqqətin davamlı olaraq bədənə yönəlməsi
Yaranma səbəbləri
Somatoform pozuntunun yaranmasına təsir edən bir neçə faktor mövcuddur:
Psixoloji faktorlar
Uzunmüddətli stress, travma, emosional sıxıntılar və basdırılmış hisslər bədəndə fiziki simptomlar şəklində ifadə oluna bilər.
Ailə və sosial mühit
Uşaqlıq dövründə xəstəliyə həddindən artıq diqqət göstərilən ailələrdə böyüyən şəxslərdə risk daha yüksək ola bilər.
Şəxsiyyət xüsusiyyətləri
Həssas, narahat və emosional insanlarda somatik simptomlara meyillilik daha çox müşahidə edilir.
Bioloji faktorlar
Sinir sisteminin stressə yüksək reaksiyası və beyində ağrı siqnallarının fərqli işlənməsi də rol oynaya bilər.
Diaqnostika
Somatoform pozuntunun diaqnozu həm tibbi, həm də psixoloji qiymətləndirmə əsasında qoyulur. İlk olaraq fiziki xəstəlik ehtimalı araşdırılır. Orqanik səbəb tapılmadıqda və simptomlar davam etdikdə psixoloji qiymətləndirmə aparılır.
Diaqnostika zamanı:
* Simptomların müddəti,
* Şəxsin sağlamlıqla bağlı düşüncələri,
* Stress səviyyəsi,
* Gündəlik həyata təsir dərəcəsi qiymətləndirilir.
Müalicə üsulları
Somatoform pozuntu müalicə oluna bilən vəziyyətdir. Müalicədə əsas məqsəd insanın həm emosional vəziyyətini, həm də simptomlarla bağlı düşüncə və davranışlarını tənzimləməkdir.
Psixoterapiya
Ən effektiv yanaşmalardan biri Cognitive Behavioral Therapy hesab olunur. Bu terapiya:
* Mənfi düşüncə nümunələrini dəyişməyə,
* Bədənə həddindən artıq fokuslanmanı azaltmağa,
* Stresslə sağlam şəkildə mübarizə aparmağa kömək edir.
Relaksasiya texnikaları
* Nəfəs məşqləri
* Meditasiya
* Əzələ relaksasiyası
* Mindfulness texnikaları
Dərman müalicəsi
Bəzi hallarda psixiatr tərəfindən antidepressant və ya anksiyolitik preparatlar təyin oluna bilər.
Psixoedukasiya
Şəxsin pozuntu haqqında məlumatlandırılması simptomların idarə olunmasında mühüm rol oynayır.
Psixoloqun rolu
Psixoloq somatoform pozuntunun müalicəsində vacib rol oynayır. Terapiya prosesində:
* Emosional gərginliklər araşdırılır,
* Stress mənbələri müəyyən edilir,
* Şəxsə emosiyalarını ifadə etmə yolları öyrədilir,
* Sağlam coping strategiyaları inkişaf etdirilir.
Nəticə
Somatoform pozuntu psixoloji və fiziki faktorların bir-biri ilə sıx əlaqəsini göstərən mürəkkəb vəziyyətdir. Şəxsin yaşadığı simptomlar realdır və diqqətə alınmalıdır. Erkən diaqnostika, düzgün psixoloji dəstək və uyğun terapiya üsulları ilə insanların həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırmaq mümkündür. Psixoloji sağlamlığın qorunması bədən sağlamlığının da əsas şərtlərindən biridir.
Kliniki psixoloq Gülnarə İmanova
Çinar Psixologiya Reablitasiya və İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri
