Boşanmalardan sonra ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri aliment ödənişlərinin vaxtında və tam şəkildə həyata keçirilməsidir. Məhkəmə qərarı ilə aliment təyin edilsə də, müxtəlif səbəblərdən bu ödənişlərin icra edilməməsi minlərlə ailənin üzləşdiyi problemlərdən biri olaraq qalır. Ən çox zərər çəkən tərəf isə valideynlər deyil, uşaqlar olur. Çünki alimentin əsas məqsədi uşağın qida, geyim, təhsil, səhiyyə və digər zəruri ehtiyaclarının qarşılanmasını təmin etməkdir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, mövcud sistemdə müəyyən boşluqlar mövcuddur və bəzi hallarda uşaqların sosial müdafiəsini təmin etmək üçün əlavə mexanizmlərə ehtiyac yaranır. Son günlər hüquqşünas Müşfiq Abbasov tərəfindən irəli sürülən “Aliment fondu”nun yaradılması təklifi də bu baxımdan diqqət çəkib.

Aliment niyə ödənilmir?

Aliment öhdəliyinin yerinə yetirilməməsinin müxtəlif səbəbləri var. Bəzi hallarda valideyn qəsdən ödənişdən yayınır, gəlirlərini gizlədir və ya məhkəmə qərarlarını icra etmək istəmir. Digər hallarda isə vəziyyət fərqli olur.

Şəxs işini itirə, uzunmüddətli xəstəliyə tutula, əmək qabiliyyətini qismən və ya tam itirə, hətta azadlıqdan məhrum edilə bilər. Belə vəziyyətlərdə aliment ödəmək üçün maliyyə imkanları məhdudlaşır və nəticədə məhkəmə qərarının icrası çətinləşir.

Xüsusilə həbsdə olan şəxslərlə bağlı vəziyyət daha mürəkkəbdir. Cəzaçəkmə müəssisələrində məhkumların hamısının daimi işlə təmin olunması mümkün olmur. Bu isə onların aliment öhdəliyini yerinə yetirməsini faktiki olaraq mümkünsüz edir.

Hüquqşünas nə təklif edir?

Hüquqşünas Müşfiq Abbasov hesab edir ki, aliment öhdəliklərinin icrası ilə bağlı yeni mexanizmin yaradılmasına ehtiyac var.

Onun sözlərinə görə, boşanmış və hər ay aliment ödəməli olan valideyn həbs olunduqda həmin ödənişi həyata keçirmək imkanından məhrum olur. Bu zaman uşağın maddi təminatı təhlükə altına düşür və məhkəmə qərarı kağız üzərində qalır.

Hüquqşünasın təklifinə əsasən, xüsusi “Aliment fondu” yaradılmalı və müəyyən hallarda aliment ödənişləri həmin fond tərəfindən qarşılanmalıdır. Məsələn, aliment ödəyən şəxs qəza nəticəsində əmək qabiliyyətini itirdikdə, ciddi xəstəlik səbəbindən işləyə bilmədikdə, işsiz qaldıqda və ya azadlıqdan məhrum edildikdə uşağın təminatı dayanmamalıdır.

Bu halda fond uşağa çatmalı olan vəsaiti ödəyər, daha sonra isə qanunvericilikdə nəzərdə tutulan qaydada həmin məbləğin aliment ödəyən şəxsdən geri alınması mexanizmi tətbiq oluna bilər.

Dünyada belə təcrübə varmı?

Bir sıra ölkələrdə aliment fondlarına və ya buna bənzər dövlət təminatı mexanizmlərinə rast gəlinir. Bu sistemlərin əsas məqsədi uşağın maraqlarını prioritet hesab etməkdir.

Belə ölkələrdə aliment ödəməli olan şəxs öhdəliyini yerinə yetirmədikdə dövlət müəyyən müddət ərzində ödənişi öz üzərinə götürür. Daha sonra isə həmin vəsait borclu valideyndən müxtəlif hüquqi vasitələrlə geri tələb edilir.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu yanaşma uşağın maddi vəziyyətinin valideynlər arasındakı mübahisələrdən və ya borclu tərəfin maliyyə problemlərindən asılı qalmamasına imkan yaradır.

Uşaqların sosial müdafiəsi güclənə bilər

Ekspertlər bildirirlər ki, aliment ödənişlərinin gecikməsi və ya ümumiyyətlə həyata keçirilməməsi uşaqların həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərir. Xüsusilə azyaşlı uşağı təkbaşına böyüdən valideyn üçün bu vəziyyət əlavə maliyyə yükü yaradır.

Aliment fondunun yaradılması nəticəsində uşaqların qida, geyim, təhsil və tibbi xidmət kimi əsas ehtiyaclarının qarşılanmasında fasilələr yaranmaz. Bu isə sosial müdafiə sisteminin daha effektiv işləməsinə kömək edə bilər.

Bundan əlavə, bəzi hallarda aliment ödəyə bilməyən şəxslər obyektiv səbəblərdən çətin vəziyyətə düşürlər. Belə şəxslərin dərhal inzibati və ya cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması problemi həll etmir. Fond mexanizmi bu kateqoriyadan olan insanların vəziyyətinin ayrıca qiymətləndirilməsinə imkan yarada bilər.

Təklifin qarşısında duran suallar

Bununla yanaşı, mütəxəssislər aliment fondunun yaradılmasının bir sıra hüquqi və maliyyə məsələlərinin həllini tələb etdiyini bildirirlər.

Əsas suallardan biri fondun hansı mənbələr hesabına maliyyələşdiriləcəyi ilə bağlıdır. Həmçinin fondun yalnız müəyyən kateqoriyalara aid şəxslərə şamil ediləcəyi, yoxsa bütün aliment işlərini əhatə edəcəyi də müəyyənləşdirilməlidir.

Digər mühüm məsələ isə fond tərəfindən ödənilən vəsaitlərin sonradan borclu şəxsdən hansı qaydada geri alınacağıdır. Bu mexanizmlər əvvəlcədən dəqiq şəkildə hazırlanmadıqda sistemin səmərəliliyi aşağı düşə bilər.

Aliment ödənişlərinin icrası uzun illərdir ki, həm hüquqi, həm də sosial problem kimi aktuallığını qoruyur. Məhkəmə qərarlarının mövcudluğu hər zaman ödənişlərin real icrası demək deyil. Xüsusilə aliment ödəyən şəxsin işsiz qalması, xəstələnməsi və ya azadlıqdan məhrum edilməsi kimi hallarda uşaqların maddi təminatı risk altına düşür.

Bu baxımdan “Aliment fondu”nun yaradılması ilə bağlı təklif uşaqların sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində maraqlı təşəbbüs kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin belə bir mexanizmin tətbiqi üçün onun maliyyə mənbələri, hüquqi əsasları və idarəetmə prinsipləri ətraflı şəkildə işlənib hazırlanmalıdır. Ekspertlərin fikrincə, əsas məqsəd valideynlər arasındakı problemlərdən asılı olmayaraq uşaqların qanunla qorunan hüquqlarının etibarlı şəkildə təmin edilməsidir.