Uşağı dəyişdirməyə deyil, onu anlamağa yönələn yanaşma

Uşağın inkişafında yaşıdlarından fərqli xüsusiyyətlərin müşahidə olunması bir çox valideyn üçün narahatlıq, qeyri-müəyyənlik və gələcəklə bağlı suallar yaradır. Danışmanın gecikməsi, sosial ünsiyyətdə çətinlik, diqqətin davamlı saxlanılmaması, impulsiv davranışlar, emosiyaların tənzimlənməsində çətinlik, müəyyən səslərə, toxunuşlara, qoxulara və digər sensor stimullara həssaslıq valideyni ilk növbədə “Mən nə etməliyəm?” sualı ilə qarşı-qarşıya qoyur.

Psixoloq olaraq uzun illər fərqli inkişaf xüsusiyyətləri olan uşaqlar və onların ailələri ilə işləyərkən müşahidə etdiyim ən vacib məqamlardan biri budur: uşağın inkişafına təsir edən amil yalnız diaqnoz və aparılan terapiya deyil, onun gündəlik həyatda necə qəbul edilməsi və ona necə yanaşılmasıdır.

Müasir inkişaf psixologiyası və neyroinkişaf yanaşmaları da göstərir ki, autizm spektr pozuntusu, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu, nitq və dil inkişafı pozuntuları, öyrənmə çətinlikləri, intellektual inkişaf pozuntuları və digər neyroinkişaf xüsusiyyətləri olan uşaqlara vahid qəliblə yanaşmaq mümkün deyil. Hər bir uşağın inkişaf profili, güclü tərəfləri, çətinlikləri və dəstək ehtiyacları fərdidir.

Əvvəlcə uşağı deyil, ona yanaşmamızı dəyişməliyik

Valideynlərin ən çox yol verdiyi yanlışlıqlardan biri uşağın bacarmadığı davranışı “istəmir”, “inad edir”, “ərköyündür” və ya “sözə baxmır” kimi qiymətləndirməkdir.

Halbuki davranış çox zaman uşağın ifadə edə bilmədiyi ehtiyacın görünən tərəfidir.

Məsələn, yüksək səs olan mühitdə ağlayan, qulaqlarını tutan və ya aqressivləşən uşaq bunu tərbiyəsizlikdən deyil, sensor yüklənmə səbəbindən edə bilər. Müəyyən geyimləri geyinmək istəməyən uşağın toxunma həssaslığı ola bilər. Tapşırıqdan davamlı qaçan uşaq isə bəzən tapşırığı anlamadığı, onu yerinə yetirmək üçün lazım olan bacarığa malik olmadığı və ya uğursuzluqdan qaçdığı üçün belə davranır.

Davranış elmlərində də problem davranışın yalnız formasına deyil, onun funksiyasına baxmaq mühüm hesab olunur. Yəni əsas sual “Uşaq niyə belə edir?”dən daha çox “Bu davranışla uşaq hansı ehtiyacını ifadə edir və ya nədən qaçmağa çalışır?” olmalıdır.

Uşağı yaşıdları ilə deyil, öz inkişaf yolu ilə müqayisə etmək lazımdır

Neyroinkişaf xüsusiyyətləri olan uşaqlarda inkişaf çox vaxt qeyri-bərabər gedir. Uşaq bir sahədə yaşına uyğun və hətta yüksək bacarıq göstərə, digər sahədə isə əlavə dəstəyə ehtiyac duya bilər.

Hətta eyni diaqnozu olan iki uşağın inkişaf profili bir-birindən ciddi şəkildə fərqlənə bilər.

Bu səbəbdən “Filankəsin uşağı artıq danışır”, “Onun uşağı məktəbə gedir”, “Eyni diaqnozdadır, amma bunu bacarır” kimi müqayisələr həm valideynin narahatlığını artırır, həm də uşağa real olmayan gözləntilərin yönəlməsinə səbəb olur.

Mən valideynlərə hər zaman uşağın bugünkü vəziyyətini onun dünəni ilə müqayisə etməyi tövsiyə edirəm.

Bir neçə ay əvvəl söyləyə bilmədiyi sözü deməsi, əvvəllər dözə bilmədiyi situasiyada bir neçə dəqiqə qala bilməsi, növbə gözləməyi öyrənməsi, ehtiyacını daha uyğun şəkildə bildirməsi və ya gündəlik bir işi daha az köməklə yerinə yetirməsi kiçik görünə bilər. Lakin inkişaf baxımından bunlar çox qiymətli addımlardır.

Diaqnoza deyil, uşağın funksional ehtiyaclarına baxılmalıdır

Diaqnoz mütəxəssisə müəyyən istiqamət verir, lakin uşağın şəxsiyyətini və gələcəyini müəyyənləşdirən hökm deyil.

“Autizmlidir, deməli belə olmalıdır” və ya “DEHB-si var, buna görə bunu edə bilməz” kimi ümumiləşdirmələr elmi baxımdan da doğru yanaşma deyil.

Əsas sual budur:

Bu uşağın hazırda hansı sahədə dəstəyə ehtiyacı var və hansı bacarıqları onun daha müstəqil həyatına xidmət edəcək?

Bir uşaqda əsas ehtiyac kommunikasiya ola bilər, digərində özünəqulluq, digərində emosional tənzimləmə, sosial bacarıqlar, diqqət, akademik bacarıqlar və ya sensor uyğunlaşma ön plana çıxa bilər.

Bununla yanaşı, yalnız çatışmazlıqları axtarmaq düzgün deyil. Uşağın maraqları və güclü tərəfləri müəyyən edilməli və inkişaf prosesində məhz həmin güclü tərəflərdən istifadə olunmalıdır.

Ünsiyyət yalnız danışmaq demək deyil

Nitqin gecikməsi valideynlərin ən çox narahat olduğu məsələlərdəndir. Lakin uşağı davamlı olaraq “de”, “təkrar et”, “danış” deyərək məcbur etmək hər zaman nitqin inkişafını sürətləndirmir və bəzi uşaqlarda əksinə, kommunikasiya gərginliyi yarada bilər.

Kommunikasiyanın məqsədi ilk növbədə uşağın öz ehtiyacını, seçimini, narahatlığını və fikrini qarşı tərəfə çatdıra bilməsidir.

Bunun üçün sözlü nitqlə yanaşı jest, mimika, vizual kartlar və ehtiyac olduqda alternativ və dəstəkləyici kommunikasiya vasitələrindən istifadə edilə bilər.

Burada vacib prinsip uşağın mövcud kommunikasiya imkanını qəbul etmək və mütəxəssislə birlikdə onu mərhələli şəkildə genişləndirməkdir.

Sərhəd və qayda lazımdır, amma cəza əsas tərbiyə üsulu olmamalıdır

Fərqli inkişaf edən uşağı qəbul etmək ona hər şeyə icazə vermək demək deyil.

Bu uşaqların da sərhədlərə, ardıcıllığa və aydın qaydalara ehtiyacı var. Sadəcə qaydanın uşağın inkişaf səviyyəsinə uyğun təqdim olunması vacibdir.

Uzun izahlar əvəzinə qısa və konkret göstərişlər, vizual dəstək, əvvəlcədən xəbərdarlıq və düzgün davranışın müsbət möhkəmləndirilməsi daha effektiv ola bilər.

Davamlı qışqırmaq, utandırmaq və sərt cəzalandırmaq isə uşağa həmin davranışın əvəzinə nə etməli olduğunu öyrətmir. Əksinə, stress və qorxunu artıraraq davranış problemlərinin ağırlaşmasına səbəb ola bilər.

Məqsəd uşağı qorxu ilə idarə etmək deyil, ona öz davranışını tədricən idarə etməyi öyrətməkdir.

Proqnozlaşdırılan mühit uşağın təhlükəsizlik hissini artırır

Bir çox neyroinkişaf xüsusiyyəti olan uşaq üçün gözlənilməz dəyişikliklər əlavə gərginlik yarada bilər.

Günün müəyyən strukturunun olması, fəaliyyətlərin əvvəlcədən bildirilməsi və keçidlərə hazırlanmaq uşağın nə baş verəcəyini anlamasına və özünü daha təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir.

“İndi yemək yeyəcəyik, sonra parka gedəcəyik, daha sonra evə qayıdacağıq” kimi sadə məlumatlandırma belə bəzi uşaqlar üçün əhəmiyyətli dəstəkdir.

Ancaq məqsəd uşağın bütün həyatını dəyişməz rejimə salmaq deyil. Təhlükəsiz və mərhələli şəkildə ona dəyişikliklərə uyğunlaşmaq bacarığı da öyrədilməlidir.

Uşağı sosial həyatdan təcrid etmək çıxış yolu deyil

Bəzən valideynlər ətrafdakı insanların baxışlarından, uşağın davranışından və mümkün narahat situasiyalardan çəkinərək onu sosial mühitdən uzaqlaşdırırlar.

Lakin sosial bacarıqlar yalnız kabinetdə öyrənilmir. Onların gündəlik həyata keçirilməsi üçün real sosial təcrübəyə ehtiyac var.

Əlbəttə, uşağı hazırlıqsız şəkildə çox səs-küylü, izdihamlı və onun üçün ağır mühitə salmaq da düzgün deyil. Daha sakit, qısa və idarə olunan sosial situasiyalardan başlayaraq mərhələli şəkildə uşağın sosial iştirakını artırmaq mümkündür.

Məqsəd uşağı cəmiyyətə zorla uyğunlaşdırmaq deyil, cəmiyyət daxilində mümkün qədər rahat, təhlükəsiz və funksional iştirak edə bilməsinə şərait yaratmaqdır.

Erkən və fərdiləşdirilmiş dəstək əhəmiyyətlidir

Elmi tədqiqatlar neyroinkişaf çətinliklərində erkən müəyyənləşdirmənin və uşağın fərdi ehtiyaclarına uyğun müdaxilənin əhəmiyyətini göstərir.

Burada əsas prinsip “nə qədər çox terapiya, bir o qədər yaxşı nəticə” deyil.

Əsas məsələ doğru qiymətləndirmə, real məqsədlərin müəyyənləşdirilməsi, uyğun müdaxilə və ailənin prosesə daxil edilməsidir.

Uşağın ehtiyacından asılı olaraq psixoloq, loqoped, xüsusi pedaqoq, ergoterapevt, uşaq psixiatrı, pediatr və digər mütəxəssislərin əməkdaşlığı lazım ola bilər.

Valideyn də bu komandanın ən vacib üzvlərindən biridir. Çünki uşağı gündəlik həyatda ən çox müşahidə edən məhz valideyndir.

Valideynin psixoloji vəziyyəti də uşağın inkişaf prosesinin bir hissəsidir

Fərqli inkişaf edən uşağın valideyni olmaq bəzən böyük emosional və fiziki yük gətirir.

Daim terapiyalar, məşğələlər, məktəb problemləri, davranış çətinlikləri və uşağın gələcəyi barədə düşünmək valideyndə xroniki stress və tükənmə yarada bilər.

Bəzən valideyn öz həyatını tamamilə dayandıraraq bütün resursunu uşağa yönəldir. Lakin uzunmüddətli perspektivdə bu yanaşma nə valideyn, nə də uşaq üçün sağlamdır.

Yaxşı valideyn olmaq hər şeyi təkbaşına etmək demək deyil.

Valideynin kömək istəməsi, istirahət etməsi, öz həyatına və münasibətlərinə vaxt ayırması və ehtiyac olduqda psixoloji dəstək alması vacibdir. Çünki emosional olaraq daha stabil valideyn uşağın ehtiyaclarına da daha səbirli və ardıcıl cavab verə bilir.

“Uşağım heç vaxt…” düşüncəsindən uzaq durmaq lazımdır

Diaqnozdan sonra valideynlərin ən böyük qorxusu gələcəklə bağlı olur:

“Danışacaqmı?”, “Məktəbə gedəcəkmi?”, “Müstəqil ola biləcəkmi?”, “Mən olmayanda necə yaşayacaq?”

Bunlar çox təbii valideyn suallarıdır. Lakin uşağın gələcəyini yalnız diaqnozun adına baxaraq proqnozlaşdırmaq mümkün deyil.

İnkişaf dinamikası, idrak və kommunikasiya imkanları, yanaşı çətinliklər, erkən və uyğun dəstək, ailə və sosial mühit kimi çoxsaylı faktorlar nəticəyə təsir edir.

Buna görə “heç vaxt” sözü ilə gələcəyə hökm vermək əvəzinə, daha sağlam sual vermək lazımdır:

“Bu gün uşağımın sabah daha müstəqil olması üçün hansı bacarığı inkişaf etdirə bilərəm?”

Ən güclü müdaxilələrdən biri qəbul edən ailə mühitidir

Peşəkar fəaliyyətimdə valideynlərə çatdırmağa çalışdığım əsas fikirlərdən biri budur: uşağı qəbul etmək onun inkişafından imtina etmək deyil.

Qəbul “Qoy necədirsə, elə də qalsın” demək deyil.

Qəbul uşağa belə bir mesaj verməkdir:

“Səni olduğun kimi sevirəm və qəbul edirəm. Eyni zamanda bacardığın qədər inkişaf etməyin, özünü ifadə etməyin və müstəqilləşməyin üçün yanında olacağam.”

Uşaq daim “düzəldilməli”, “başqaları kimi olmalı” və “normal görünməli” olduğu mesajını aldıqda onun emosional dünyasına əlavə yük düşür.

İnkişaf xüsusiyyəti uşağın bütün şəxsiyyəti deyil. Qarşımızda yalnız bir diaqnoz yoxdur. Hiss edən, bağlanan, sevinən, qorxan, maraqları və arzuları olan bir uşaq var.

Valideynin və mütəxəssisin məqsədi həmin uşağı başqa uşağın surətinə çevirmək deyil. Məqsəd onun öz potensialının mümkün olan ən yüksək səviyyəsinə çatmasına, gündəlik həyat bacarıqlarını inkişaf etdirməsinə, özünü ifadə etməsinə və mümkün qədər müstəqil həyat qurmasına kömək etməkdir.

Bəzən inkişaf böyük sıçrayışlarla deyil, çox kiçik addımlarla baş verir. Bir söz, bir baxış, ilk dəfə gözlənilən növbə, özü geyindiyi köynək, ehtiyacını aqressiya əvəzinə başqa üsulla ifadə etməsi…

Kənardan kiçik görünən bu dəyişikliklərin hər biri həmin uşağın həyatında böyük nailiyyət ola bilər.

Fərqli inkişaf edən uşağın ən böyük ehtiyaclarından biri onu dəyişdirməyə çalışan deyil, onu anlayan, imkanlarına inanan, sərhədlərini qoruyan və inkişaf yolunda yanında addımlayan böyüklərdir.

Çünki əsas məqsəd uşağı “hamı kimi” etmək deyil. Əsas məqsəd onun özünün mümkün olan ən yaxşı və ən müstəqil versiyasına çevrilməsinə kömək etməkdir.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)