Yanıq gündəlik həyatda ən çox rast gəlinən məişət xəsarətlərindən biridir. İsti su, çay, yağ, buxar, soba, ütü, açıq alov və müxtəlif kimyəvi maddələrlə təmas nəticəsində baş verə bilər. Xüsusilə uşaqların olduğu evlərdə isti mayelərlə bağlı yanıq riski daha yüksəkdir.
Yanıq zamanı ilk dəqiqələrdə görülən düzgün tədbirlər xəsarətin dərinliyinin artmasının qarşısını almağa və ağrını azaltmağa kömək edə bilər. Əksinə, xalq arasında geniş yayılmış bəzi üsullar dərinin zədələnməsini daha da ağırlaşdıra bilər.
İlk olaraq yanığın mənbəyini aradan qaldırmaq lazımdır
Yanıq baş verdikdə ilk addım insanı istilik mənbəyindən uzaqlaşdırmaqdır. Əgər paltar yanırsa, alovu söndürmək və təhlükəsizliyi təmin etmək lazımdır.
Yanmış nahiyədə üzük, saat, bilərzik və digər sıx əşyalar varsa, şişkinlik başlamazdan əvvəl ehtiyatla çıxarılmalıdır. Lakin paltar və ya hər hansı material dəriyə yapışıbsa, onu zorla qoparmaq olmaz. Bu zaman dərinin əlavə zədələnməsi mümkündür.
Yanmış nahiyə sərin axar su altında saxlanmalıdır
Termik yanıq zamanı ən vacib ilk yardım tədbirlərindən biri yanmış sahəni sərin, axar su ilə soyutmaqdır. Bu proses mümkün qədər tez başlanmalı və təxminən 20 dəqiqə davam etdirilməlidir. Soyutma yanıqdan sonra müəyyən müddət ərzində də faydalı ola bilər.
Burada əsas məqsəd dərini buz kimi soyuq su ilə “dondurmaq” deyil. Çox soyuq su və buz toxumalara əlavə zərər verə bilər. Buna görə də birbaşa buz tətbiq etmək düzgün deyil.
Xüsusilə uşaqlarda və bədənin böyük hissəsini əhatə edən yanıqlarda uzun müddət soyutma zamanı bədən temperaturunun həddindən artıq düşməsinə diqqət etmək lazımdır. Yanmış nahiyə soyudularkən bədənin digər hissələri isti saxlanmalıdır.
Yanığın üzərinə buz, diş məcunu və yağ sürtmək olmaz
Yanıq zamanı ən çox edilən səhvlərdən biri müxtəlif məişət vasitələrindən istifadə etməkdir. Diş məcunu, kərə yağı, yağ, müxtəlif kremlər və digər maddələrin yanmış dəriyə çəkilməsi düzgün deyil.
Bu cür vasitələr yanığın tibbi qiymətləndirilməsini çətinləşdirə, istiliyi dəridə saxlaya və əlavə qıcıqlanmaya səbəb ola bilər. Xüsusilə buzun birbaşa dəriyə qoyulması toxuma zədələnməsini ağırlaşdıra bilər.
Su toplamış qabarcıqları partlatmaq olmaz
Yanıq nəticəsində dəridə qabarcıqlar yarana bilər. Bu qabarcıqları ev şəraitində iynə ilə deşmək və ya dərini soymaq məsləhət görülmür.
Qabarcığın üzərindəki dəri altdakı zədələnmiş sahəni qoruyan təbii örtük rolunu oynaya bilər. Buna görə həmin nahiyəyə əlavə travma verməmək və lazım gəldikdə tibbi yardım almaq daha doğrudur.
Yanığı necə örtmək lazımdır?
Yanıq soyudulduqdan sonra zədələnmiş sahə təmiz, yapışmayan və boş şəkildə örtülə bilər. Məqsəd yaranı əlavə sürtünmədən və çirklənmədən qorumaqdır.
Yanığın üzərinə pambıq və ya yaraya yapışa biləcək tüklü material qoymaq düzgün deyil. Həmçinin sarğını çox sıx bağlamaq olmaz, çünki yanmış nahiyədə şişkinlik yarana bilər.
Hansı yanıqlarda mütləq həkimə müraciət edilməlidir?
Hər yanığı ev şəraitində müalicə etməyə çalışmaq olmaz. Yanıq dərin görünürsə, dərinin rəngi ağ, qəhvəyi və ya qara rəngə dəyişibsə, toxumalar zədələnibsə və ya yanıq geniş sahəni əhatə edirsə, tibbi yardım tələb olunur.
Xüsusilə üz, boyun, əl, ayaq, oynaq və cinsiyyət nahiyəsində olan yanıqlar diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Böyük ölçülü qabarcıqlı və dərin yanıqlarda da həkim müayinəsi vacibdir.
Uşaqlarda baş verən yanıqlara isə daha ciddi yanaşmaq lazımdır. Uşağın dərisi daha həssas olduğundan nisbətən kiçik görünən yanıq belə tibbi qiymətləndirmə tələb edə bilər.
Kimyəvi yanıq zamanı nə etmək lazımdır?
Kimyəvi maddə ilə təmas nəticəsində yaranan yanıq adi termik yanıqdan fərqli yanaşma tələb edir. Əvvəlcə həm zərərçəkənin, həm də yardım göstərən şəxsin təhlükəsizliyi təmin edilməlidir.
Quru kimyəvi maddə dərinin üzərindədirsə, mümkün olduqda ehtiyatla uzaqlaşdırılmalı, maye kimyəvi maddə ilə təmasda isə zədələnmiş sahə bol axar su ilə yuyulmalıdır. Kimyəvi maddə gözə düşübsə, gözün uzun müddət su ilə yuyulması və təcili tibbi yardım alınması vacibdir.
Elektrik yanığında ehtiyatlı olmaq lazımdır
Elektrik yanığı zamanı yalnız dəridə görünən izə baxaraq vəziyyəti qiymətləndirmək olmaz. Elektrik cərəyanı daxili toxumalara və ürəyin fəaliyyətinə də təsir göstərə bilər.
Ən vacib məqam elektrik mənbəyi tamamilə söndürülmədən zərərçəkənə toxunmamaqdır. Elektrik yanığından sonra, hətta dəri üzərindəki yanıq kiçik görünsə belə, tibbi müayinə tələb oluna bilər.
Yanıq zamanı yadda saxlanmalı əsas qayda
Yanıq zamanı panikaya düşmədən ardıcıllıqla hərəkət etmək lazımdır:
Yanma prosesini dayandırmaq → yanmış sahəni sərin axar su ilə soyutmaq → yapışmayan təmiz örtüklə qorumaq → yanığın ağırlığına uyğun tibbi yardım almaq.
Ən əsası isə yanığın üzərinə buz, diş məcunu, yağ və digər ev vasitələri sürtməmək, qabarcıqları partlatmamaq və yapışmış paltarı dəridən zorla ayırmamaqdır.
Yanıq kiçik görünsə belə, onun yeri, dərinliyi, sahəsi və zərərçəkənin yaşı nəzərə alınmalıdır. Xüsusilə uşaqlarda, üz və boyun nahiyəsində, əllərdə, ayaqlarda, oynaqlarda və geniş sahələrdə olan yanıqlarda həkim qiymətləndirməsi gecikdirilməməlidir.
Nərminə Abbasova
Terapevt, ailə həkimi
