Qaçınan bağlanma: yaxınlıq istədiyi halda niyə uzaqlaşır?

“Münasibətlərdə bağlanmanın 4 üzü” silsiləsinin ilk məqaləsində təşvişli bağlanmadan — insanın sevilməmək və tərk edilmək qorxusu səbəbindən münasibətdə daha çox yaxınlıq və təsdiq axtarmasından danışmışdım. Bu dəfə isə bunun müəyyən mənada əks qütbündə dayanan qaçınan bağlanmaya (Avoidant Attachment) toxunmaq istəyirəm.

Psixoloji praktikada mənim üçün maraqlı müşahidələrdən biri budur: insanın uzaqlaşması həmişə hisslərinin olmaması demək deyil. Bəzən insan məhz hisslər gücləndikdə, münasibət ciddiləşdikdə və emosional yaxınlıq artdıqda geri çəkilməyə başlayır.

Kənardan baxanda bu, ziddiyyətli görünür: insan münasibəti istəyirsə, niyə yaxınlıqdan qaçsın?

Cavab bağlanma sisteminin necə işləməsində gizlənə bilər.

Qaçınan bağlanma nədir?

Yetkin bağlanma nəzəriyyəsində qaçınma insanın emosional yaxınlıqdan, asılılıq hissindən və özünün həssas tərəflərini göstərməkdən narahatlıq duyması ilə əlaqələndirilir.

Belə insan üçün “mən sənə ehtiyac duyuram” demək bəzən sadəcə sevgi etirafı deyil, özünü müdafiəsiz vəziyyətə salmaq kimi yaşana bilər.

Bu səbəbdən qaçınan bağlanma xüsusiyyətləri yüksək olan insan öz müstəqilliyini xüsusilə vurğulaya, problemlərini tək həll etməyə çalışa, emosional ehtiyaclarını kiçildə və qarşı tərəfdən də çox şey gözləmədiyini göstərə bilər.

Onun daxili mövqeyi bəzən belə səslənir:

“Heç kimə çox ehtiyac duymasam, heç kim məni çox incidə bilməz.”

Yaxınlıq artdıqca niyə məsafə yaranır?

Bağlanma nəzəriyyəsində qaçınan davranışlar çox vaxt deaktivləşdirici strategiyalar ilə izah olunur. İnsan bağlanma ehtiyacını və həmin ehtiyacın yaratdığı emosional gərginliyi azaltmaq üçün diqqətini münasibətdən uzaqlaşdırmağa, hisslərini basdırmağa və yaxınlığın əhəmiyyətini azaltmağa çalışa bilər.

Məsələn, münasibətin başlanğıcında hər şey rahat gedə bilər. Qarşı tərəf hələ emosional baxımdan çox yaxınlaşmadığı üçün insan öz azadlığının təhlükədə olduğunu hiss etmir.

Lakin münasibət dərinləşdikcə suallar başlayır:

“Bizim münasibətimiz nədir?”

“Mənim üçün nə hiss edirsən?”

“Gələcəyimizi necə görürsən?”

Məhz bu mərhələdə bəzi qaçınan xüsusiyyətli insanlarda daxili gərginlik arta bilər. O, əvvəlkindən daha az yazmağa, görüşlər arasında məsafə yaratmağa, işini və şəxsi məşğuliyyətlərini ön plana çəkməyə və ya münasibətin mənfi tərəflərini daha çox görməyə başlaya bilər.

Bu, hər zaman şüurlu şəkildə edilmir.

“Mənə bir az zaman lazımdır”

Qaçınan bağlanmada tez-tez rast gəlinən xüsusiyyətlərdən biri emosional gərginlik zamanı yaxınlaşmaq əvəzinə uzaqlaşmaqdır.

Təşvişli bağlanan insan konflikt zamanı “danışaq, həll edək, məni tək qoyma” deyə bilər.

Qaçınan bağlanan insan isə:

“İndi danışmaq istəmirəm. Mənə bir az vaxt ver.” deyə bilər.

Burada çox maraqlı psixoloji fərq yaranır. Bir tərəf özünü təhlükəsiz hiss etmək üçün yaxınlıq, digər tərəf isə özünü təhlükəsiz hiss etmək üçün məsafə istəyir.

Əgər tərəflər bunun fərqində deyilsə, münasibətdə çox yorucu bir dövr başlaya bilər.

Biri yaxınlaşdıqca digəri uzaqlaşır.

Digəri uzaqlaşdıqca birincinin narahatlığı artır və o daha çox yaxınlaşmağa çalışır.

Nəticədə münasibətdə məşhur “təqib edən–uzaqlaşan” (pursuer–distancer) dinamikası yarana bilər.

Qaçınan insan hissizdirmi?

Məncə qaçınan bağlanma haqqında ən böyük yanlış təsəvvürlərdən biri budur.

Emosiyanı ifadə etməmək emosiyanın olmaması demək deyil.

İnsan hisslərini içəridə yaşaya, lakin onları ifadə etmək və xüsusilə başqa bir insana ehtiyac duyduğunu göstərməkdə çətinlik çəkə bilər.

Bəzən “mənə heç kim lazım deyil”, “özüm həll edərəm”, “münasibətlər mənim üçün o qədər də vacib deyil” kimi fikirlər həqiqi seçim ola bilər. Bəzi hallarda isə bunlar insanın özünü emosional asılılıqdan qoruma üsuluna çevrilə bilər.

Məhz buna görə hər soyuq və məsafəli insanı “qaçınan bağlanan” adlandırmaq olmaz. İnsan sadəcə münasibəti istəməyə də bilər. Bağlanma üslubunu bir davranışdan deyil, təkrarlanan və uzunmüddətli münasibət modelindən anlamaq lazımdır.

Qaçınan bağlanma necə formalaşa bilər?

Bağlanma nəzəriyyəsinə görə, uşağın emosional ehtiyaclarına davamlı olaraq necə cavab verilməsi onun yaxınlıq və təhlükəsizlik haqqında daxili modellərinin formalaşmasına təsir göstərə bilər.

Əgər uşaq emosional ehtiyaclarını ifadə etdikdə tez-tez soyuqluq, rədd, məsafə və ya “özün həll et” münasibəti ilə qarşılaşırsa, zamanla ehtiyaclarını göstərməməyin daha təhlükəsiz olduğunu öyrənə bilər.

Uşağın daxilində belə bir öyrənmə formalaşa bilər:

“Ehtiyacımı göstərmək mənə yaxınlıq gətirmir. Deməli, ehtiyacımı gizlətmək daha təhlükəsizdir.”

Yetkinlikdə isə bu mexanizm başqa formada görünür:

“Sənə bağlanmasam, səni itirmək mənə bu qədər ağır gəlməz.”

Ancaq burada da səbəbi yalnız valideyn münasibətlərinə bağlamaq düzgün deyil. Temperament, sonrakı həyat təcrübələri, travmatik münasibətlər, ayrılıqlar və insanın öyrəndiyi müdafiə strategiyaları da rol oynaya bilər.

Qaçınan bağlanan insan sevəndə necə davranır?

Burada münasibətlər baxımından incə bir məqam var.

Belə insan sevgisini hər zaman sözlə və davamlı emosional yaxınlıqla göstərməyə bilər. Bəzən qayğısını praktiki davranışlarla ifadə edir, amma hisslər haqqında uzun söhbətlərdən çəkinir.

Münasibət çox yaxınlaşdıqda isə qarşı tərəfin qüsurlarını daha çox görməyə başlaya, “bəlkə biz uyğun deyilik” kimi düşüncələr yarada və emosional məsafəni bərpa etməyə çalışa bilər.

Lakin bunu romantikləşdirmək də düzgün deyil.

Bir insanın qaçınan bağlanması onun qarşı tərəfi gözlətməsinə, davamlı yoxa çıxmasına, məsuliyyətsiz davranmasına və ya münasibətdə hörmətsizliyinə bəraət qazandırmır.

Psixoloji səbəbi anlamaq davranışın bütün nəticələrini qəbul etmək demək deyil.

Qaçınan insanın daxilində nə baş verir?

Mənim fikrimcə, qaçınan bağlanmanın ən maraqlı tərəfi məhz burada görünür.

Kənardan insanın mesajı belə görünə bilər:

“Mənə ehtiyacın yoxdur.”

Amma daha dərində bəzən başqa bir mesaj dayanır:

“Sənə ehtiyacım olduğunu hiss etmək məni qorxudur.”

Bu iki cümlə arasında böyük psixoloji fərq var.

Birincisi sevgisizliyi ifadə edə bilər.

İkincisi isə yaxınlıq qarşısında qurulmuş müdafiəni.

Buna görə münasibətlərdə davranışın yalnız görünən tərəfinə deyil, onun arxasında işləyən emosional mexanizmə də baxmaq lazımdır.

Qaçınan bağlanma dəyişə bilərmi?

Bağlanma üslubu insanın ömürlük dəyişməz taleyi deyil. Yetkin bağlanma xüsusiyyətləri münasibət təcrübələri və psixoterapevtik proses nəticəsində müəyyən dərəcədə dəyişə bilər.

Psixoterapiyada əsas məqsəd insanı məcburən emosional etmək deyil. Məqsəd onun yaxınlıqla təhlükə arasında yaratdığı əlaqəni tanımasına kömək etməkdir.

İnsan tədricən hisslərini adlandırmağı, ehtiyacını ifadə etməyi, konflikt zamanı dərhal əlaqəni kəsməmədən sərhəd qoymağı və yaxınlıq içində də öz fərdiliyini qorumağı öyrənə bilər.

Psixoloq kimi mən qaçınan bağlanmanın əsas problemini insanın “sevməyi bacarmaması” kimi görmürəm. Daha çox, yaxın münasibətdə özünü təhlükəsiz hiss etmək və emosional ehtiyaclarını qəbul etməkdə çətinlik kimi qiymətləndirirəm.

Çünki sağlam münasibətdə insanın iki seçimdən yalnız birini etməsi lazım deyil:

ya özünü qorumaq, ya da sevmək.

Təhlükəsiz bağlanmaya doğru inkişaf edən insan zamanla üçüncü yolu öyrənir:

“Mən sənə yaxın ola bilərəm, sənə ehtiyac duyduğumu qəbul edə bilərəm və bununla yanaşı öz sərhədlərimi və özümü də qoruya bilərəm.”

Qaçınan bağlanmadan təhlükəsiz bağlanmaya gedən yol da məhz burada başlayır: yaxınlığı azadlığın itirilməsi kimi deyil, sərhədlərin qorunduğu emosional əlaqə kimi yaşamağı öyrənməkdən başlayır.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)