Bəzən münasibət bitir, amma insanın daxilində həmin münasibətlə söhbəti davam edir. Deyilməmiş sözlər, cavabsız suallar, “bəlkə” ilə başlayan ümidlər onu keçmişə qaytarır. İnsan yalnız sevdiyi şəxsin yoxluğunu yaşamır; onunla qurduğu gələcəyin, alışdığı yaxınlığın və özünü dəyərli hiss etdiyi anların da itkisini yaşayır.

Psixoloq kimi bu mövzuya yanaşarkən diqqəti bir məqama yönəltməyi vacib sayıram: ayrılığın ağrısı ilə insanın öz dəyəri haqqında çıxardığı nəticə fərqli şeylərdir. “Bu münasibət bitdi” bir hadisəni ifadə edir. “Deməli, mən sevilməyə layiq deyiləm” isə həmin hadisəyə verdiyimiz, bizi daha dərindən incidən yozumdur.

Sevginin qarşılıq tapmaması insanın dəyərsizliyini sübut etmir. Münasibətin yaranması və davam etməsi iki insanın hisslərindən, seçimlərindən, uyğunluğundan və məsuliyyətindən asılıdır. Bir tərəfin daha çox sevməsi qarşılıqlılığı təkbaşına yarada bilmir.

Ayrılıq ağrısının elmi izahı da var. Psixoloq İtan Kross və həmkarlarının 2011-ci ildə apardığı araşdırmada arzuolunmaz ayrılıq yaşamış insanların keçmiş tərəfdaşlarını xatırlaması zamanı fiziki ağrının emalında da iştirak edən bəzi beyin sahələrinin fəallaşdığı göstərilib. Müəlliflərin ifadəsi ilə, “bu nəticələr rədd edilmənin ‘ağrıtdığı’ fikrinə yeni məna verir” — tərcümə. Bu, emosional və fiziki ağrının tam eyni olması demək deyil; ayrılıq iztirabının real olduğunu anlamağa kömək edir. (doi.org⁠)

Bəs niyə insan bitmiş münasibətə dönə-dönə qayıdır? Bəzən cavab axtarır, bəzən ümidini qoruyur, bəzən də yalnız gözəl xatirələri ön plana çıxarır. “Başqa cür davransaydım, qalardımı?” sualı ilk baxışda özünü anlamaq cəhdi təsiri bağışlayır. Lakin yeni nəticə vermədən təkrarlanırsa, insanı düşüncə dövrəsində saxlaya bilər. Psixologiyada ruminasiya adlanan bu proses depressiv əlamətlərin yaranması və davam etməsində rol oynaya bilir. Münasibəti düşünmək ilə eyni ittihamı hər gün özünə təkrarlamaq arasında fərq var. (pmc.ncbi.nlm.nih.gov⁠)

Mənim peşəkar yanaşmamda əsas suallardan biri budur: “Bu insanı itirməklə özünüz haqqında nəyə inanmağa başladınız?” Çünki bərpa prosesində yalnız darıxmaqla deyil, “yetərli olmadım”, “bir daha sevilməyəcəyəm” kimi qənaətlərlə də işləmək lazım gələ bilər. Hissin güclü olması həmin qənaətlərin doğru olması demək deyil.

Burada insanın özünə münasibəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Psixoloqlar Kristin Neff və Kristofer Germer yazırlar: “Özünə şəfqəti üç əsas komponentlə müəyyənləşdirə bilərik: xeyirxahlıq, ortaq insanlıq və fərqindəlik” — tərcümə. Yəni özümüzlə sərt hökm dili ilə danışmamaq, ağrının insan təcrübəsinin bir hissəsi olduğunu xatırlamaq və hisslərimizi onların içində tamamilə itmədən müşahidə etmək. (pmc.ncbi.nlm.nih.gov⁠)

Ayrılıq yaşayan insana “unut getsin” demək asandır. Daha faydalı yanaşma onun nə yaşadığını anlamaq və gündəlik həyatını tədricən bərpa etməsinə dəstək olmaqdır. Yuxuya, qidalanmaya, hərəkətə, işə və yaxınlarla ünsiyyətə yer ayırmaq bu prosesin praktik hissəsidir. Qarşı tərəfin paylaşımlarını izləmək hər dəfə ağrını artırırsa, rəqəmsal sərhədlər qoymaq da nəzərdən keçirilə bilər. Eyni zamanda qarşı tərəfin münasibəti davam etdirməmək seçiminə hörmət etmək vacibdir.

Psixoloji dəstəkdə məqsədi insanın xatirəsini silmək kimi görmürəm. Əsas məsələ həmin xatirənin insanın bütün gününü, qərarlarını və özünə münasibətini idarə etməsini azaltmaqdır. Kədər gündəlik fəaliyyəti ciddi məhdudlaşdırırsa, yuxu və iştah davamlı pozulursa, ümidsizlik dərinləşirsə, peşəkar dəstək almaq məqsədəuyğundur.

Sağalma bəzən darıxmağın tam dayanması ilə deyil, darıxarkən də öz həyatını yaşaya bilmək ilə başlayır. İnsan keçmişini xatırlaya, yaşadığı sevgiyə hörmət edə və eyni zamanda gələcəyinə yer aça bilər. Bir münasibətin sonu insanın sevilmək imkanının və şəxsi dəyərinin sonu deyil.

Psixoloq M. Almara Ağaqızı

PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru

(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)