Səhər gözümüzü açan kimi əlimizə telefonu alırıq. Günə başqalarının paylaşdığı şəkillərə, uğur hekayələrinə, səyahətlərinə və gündəlik həyatlarına baxmaqla başlayırıq. Bir neçə dəqiqə ərzində onlarla insanın həyatına nəzər salır, bəzən özümüz də hiss etmədən həyatımızı onların həyatı ilə müqayisə edirik. Kiminin uğuru bizi ruhlandırır, kiminin xoşbəxt görünən münasibəti, ideal bədəni və ya dəbdəbəli həyat tərzi isə özümüzə münasibətimizi dəyişə bilir.
Sosial şəbəkələr müasir insanın həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Onlar ünsiyyət qurmaq, məlumat almaq, özünü ifadə etmək və yeni imkanlar əldə etmək üçün geniş platforma yaradır. Lakin bu rəqəmsal dünyanın görünməyən tərəfi də var: sosial şəbəkələr bəzən insanın öz dəyərini necə müəyyənləşdirdiyinə, görünüşünə necə yanaşdığına və həyatdan nə gözlədiyinə təsir göstərir.
Bəs başqalarının həyatını izləmək özümüz haqqında düşüncələrimizi necə dəyişir?
Müqayisə tələsi: başqasının ən yaxşı anları, öz həyatımızın reallığı
Psixologiyada sosial müqayisə insanın öz xüsusiyyətlərini, nailiyyətlərini və həyat şəraitini başqaları ilə müqayisə etməsi kimi izah olunur. Bu, yeni bir davranış deyil. İnsanlar həmişə ətraflarındakı insanlara baxaraq özlərini qiymətləndiriblər. Ancaq sosial şəbəkələr bu müqayisəni daha geniş, davamlı və əlçatan edib.
İstifadəçilər çox vaxt həyatlarının ən gözəl anlarını paylaşırlar: uğurları, səyahətləri, bayramları, xoşbəxt münasibətləri və şəxsi nailiyyətləri. Qarşı tərəf isə həmin insanın gündəlik çətinliklərini, narahatlıqlarını və uğursuzluqlarını görməyə bilər.
Nəticədə insan öz həyatının bütün tərəflərini başqasının həyatının seçilmiş, diqqətlə hazırlanmış görüntüləri ilə müqayisə edir. Başqasının uğuru qarşısında öz nailiyyətlərini kiçik hesab edə, həyatının kifayət qədər maraqlı və ya uğurlu olmadığını düşünə bilər.
Bu müqayisə hər zaman mənfi nəticə vermir. Başqalarının təcrübələri insana motivasiya verə, yeni məqsədlər müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər. Problem müqayisənin insanı ruhlandırmaq əvəzinə, özünü dəyərsiz hiss etməsinə və daim geridə qaldığını düşünməsinə səbəb olduğu zaman başlayır.
Bəyənmələr insanın dəyər ölçüsünə çevriləndə
Sosial şəbəkələrdə paylaşım etdikdən sonra neçə nəfərin bəyəndiyinə, şərh yazdığına və ya paylaşımı izlədiyinə diqqət yetirmək adi haldır. Lakin bəzi hallarda bu rəqəmlər insanın özünə münasibətinə təsir edən əsas meyara çevrilir.
Paylaşım çox bəyənildikdə insan özünü qəbul edilmiş və dəyərli hiss edə bilər. Gözlədiyi reaksiyanı almadıqda isə məyusluq, narahatlıq və ya özünə şübhə yarana bilər.
Beləliklə, insanın özünə verdiyi qiymət tədricən xarici təsdiqdən asılı vəziyyətə düşür. O, nəyi sevdiyini və nə istədiyini düşünmək əvəzinə, başqalarının nəyi bəyənəcəyini hesablamağa başlayır.
Əlbəttə, hər kəs üçün bəyənmə sayı eyni məna daşımır. Bəzi insanlar sosial şəbəkələrdən sadəcə ünsiyyət vasitəsi kimi istifadə edir, digərləri isə burada qəbul olunma ehtiyacını qarşılamağa çalışır. Təsirin necə olmasında şəxsin psixoloji vəziyyəti, özünəinamı və platformadan istifadə məqsədi mühüm rol oynayır.
İdeal görünüş təzyiqi və bədən qavrayışı
Sosial şəbəkələrin insanın özünə münasibətinə təsir etdiyi sahələrdən biri də xarici görünüşdür. Filtrlər, foto redaktəsi, seçilmiş bucaqlar və müəyyən gözəllik standartlarını ön plana çıxaran paylaşımlar reallıqla rəqəmsal görüntü arasındakı fərqi görünməz edə bilər.
Xüsusilə yeniyetmələr və gənclər davamlı olaraq müəyyən bədən quruluşunu, dəri görünüşünü və üz cizgilərini ideal hesab edən məzmunla qarşılaşdıqda öz görünüşlərindən narazı qalmağa başlaya bilərlər.
İnsan güzgüdə gördüyü özünü ekranda gördüyü redaktə edilmiş görüntülərlə müqayisə edir. Zaman keçdikcə normal hesab etdiyi xüsusiyyətlər ona çatışmazlıq kimi görünə bilər. Bu isə bədən görünüşündən narazılığın, özünə qarşı tənqidi münasibətin və sosial mühitdə özünü rahat hiss etməməyin artması ilə əlaqəli ola bilər.
Bununla belə, sosial şəbəkələr yalnız bir gözəllik anlayışını yaymır. Bədən müxtəlifliyini, təbii görünüşü və özünü qəbul etməyi təşviq edən icmalar da mövcuddur. Burada əsas məsələ insanın hansı məzmunla qarşılaşması və həmin məzmunun onun düşüncələrinə necə təsir etməsidir.
Daim onlayn olmaq niyə yorucu ola bilər?
Sosial şəbəkələrdən istifadə yalnız müqayisə ilə məhdudlaşmır. Davamlı bildirişlər, yeni paylaşımları yoxlamaq istəyi və nələrisə qaçırmaq qorxusu da insanın emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Bəzən insan telefonu kənara qoyduqdan sonra belə başqalarının nə paylaşdığını düşünür. İstirahət zamanı sosial şəbəkələrə baxmaq yuxu rejimini poza, diqqətin bir iş üzərində cəmlənməsini çətinləşdirə və gündəlik fəaliyyətlərdən alınan zövqü azalda bilər.
Araşdırmalarda sosial şəbəkələrdən istifadənin bəzi insanlarda narahatlıq və depressiv əlamətlərlə əlaqəli olduğu müşahidə edilir. Bununla belə, bu əlaqə bütün insanlarda eyni deyil və sosial şəbəkələrin hər kəsdə psixoloji problem yaratdığını demək düzgün olmaz. İnsanın əvvəlki psixoloji vəziyyəti, sosial dəstəyi, istifadə etdiyi məzmun və platformada keçirdiyi vaxt da əhəmiyyətlidir.
Bəzən bizi yoran yalnız ekrana baxmağa sərf etdiyimiz vaxt deyil, həmin müddətdə özümüzü kimlərlə və necə müqayisə etdiyimizdir.
Sosial şəbəkələrdən daha sağlam istifadə etmək mümkündürmü?
Rəqəmsal mühitdən tamamilə uzaqlaşmaq hər kəs üçün nə zəruri, nə də realdır. Əsas məqsəd sosial şəbəkələrin həyatımızı idarə etməsinə imkan verməməkdir.
Bunun üçün bir neçə sadə addım faydalı ola bilər:
İzlədiyiniz hesabları nəzərdən keçirin. Özünüzü daim narazı, gərgin və ya dəyərsiz hiss etməyinizə səbəb olan məzmunu məhdudlaşdırın. Sizi məlumatlandıran, ruhlandıran və dəstəkləyən səhifələrə üstünlük verin.
Bəyənmə sayını şəxsi dəyərinizlə eyniləşdirməyin. Sosial şəbəkədəki reaksiyalar sizin xarakterinizi, bacarıqlarınızı və insan kimi dəyərinizi ölçmür.
Rəqəmsal fasilələr yaradın. Xüsusilə yatmazdan əvvəl telefonu kənara qoymaq və gün ərzində ekransız vaxt ayırmaq faydalı ola bilər.
Öz həyatınızın reallığını xatırlayın. Başqalarının paylaşdığı görüntülərin onların bütün həyatını əks etdirmədiyini unutmayın.
Real münasibətlərə vaxt ayırın. Dostlarla üzbəüz görüşmək, ailə ilə ünsiyyət və sevdiyiniz fəaliyyətlərlə məşğul olmaq sosial əlaqələri gücləndirə bilər.
Özünüzlə danışıq tərzinizə diqqət edin. Başqaları ilə müqayisə etdikdə özünüzü sərt tənqid etmək əvəzinə, şəxsi inkişafınızı və əldə etdiyiniz nailiyyətləri qiymətləndirməyə çalışın.
Əgər sosial şəbəkələrdən istifadə davamlı narahatlıq, özünəinamın ciddi azalması, yuxu problemləri və ya gündəlik həyata təsir edən emosional çətinliklər yaradırsa, psixoloq və ya digər uyğun mütəxəssislə danışmaq faydalı ola bilər.
Əsas sual: özümüzü kimə görə qiymətləndiririk?
Sosial şəbəkələr bizə minlərlə insanın həyatına baxmaq imkanı verir. Ancaq bu imkan bəzən öz həyatımızı yaşamaqdan daha çox, onu başqalarının həyatı ilə müqayisə etməyə vaxt sərf etməyimizə səbəb olur.
Unutmamalıyıq ki, insanın dəyəri izləyici sayından, paylaşımının populyarlığından, xarici görünüşündən və ya başqalarının uğurları ilə müqayisədə hansı mövqedə olmasından asılı deyil. Hər kəsin həyat yolu, imkanları, çətinlikləri və inkişaf tempi fərqlidir.
Sosial şəbəkələrdən necə istifadə etdiyimiz, hansı məzmunu izlədiyimiz və rəqəmsal dünyadakı görüntüləri necə dəyərləndirdiyimiz özümüzə münasibətimizdə mühüm rol oynaya bilər. Bəzən özümüzü daha yaxşı hiss etmək üçün başqalarının həyatına daha az baxmaq, öz həyatımıza isə daha diqqətlə nəzər salmaq kifayətdir.
Bəlkə də özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur: sosial şəbəkələrdə başqalarının bizi necə gördüyünə nə qədər vaxt ayırırıq və özümüzü həqiqətən tanımağa nə qədər vaxtımız qalır?
Hazırladı: MƏTİN
