Payız aylarında bir çox insan özünü əvvəlkindən daha halsız hiss edir, səhərlər yataqdan qalxmaqda çətinlik çəkir, gün ərzində yuxululuq yaşayır və adi işləri görərkən belə tez yorulur. Bəziləri bunu havaların soyuması, günəşli saatların azalması və mövsüm dəyişikliyi ilə əlaqələndirir, digərləri isə orqanizmdə vitamin çatışmazlığından şübhələnir. Lakin davamlı yorğunluğun səbəbi hər zaman vitamin azlığı olmur. Bəzən bu əlamət dəmir çatışmazlığı, qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətində dəyişikliklər, yuxu pozuntuları və ya başqa sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli ola bilər.

Yorğunluğun səbəbini müəyyənləşdirmək üçün onun nə qədər davam etdiyinə, hansı əlamətlərlə müşayiət olunduğuna və insanın gündəlik həyatına necə təsir etdiyinə diqqət yetirmək lazımdır.

Payızda yorğunluq niyə artır?

Mövsüm dəyişdikdə gündəlik həyat tərzimizdə də müəyyən dəyişikliklər baş verir. Günlər qısalır, təbii işıqdan daha az faydalanırıq, fiziki aktivliyimiz azala bilir. Bəzi insanlarda yuxu rejimi dəyişir, iş və gündəlik məsuliyyətlər isə əvvəlki kimi davam edir. Bütün bunlar enerji səviyyəsinə və əhval-ruhiyyəyə təsir göstərə bilər.

Gün işığının azalması orqanizmin bioloji ritminə təsir edərək yuxululuğu artıra bilər. Hərəkətsizlik, qeyri-kafi qidalanma və nizamsız yuxu da yorğunluğu gücləndirən amillər sırasındadır.

Bununla belə, yorğunluğu yalnız payız fəslinin xüsusiyyəti kimi qəbul etmək düzgün deyil. Əgər halsızlıq uzun müddət davam edirsə, istirahətdən sonra azalmırsa və ya getdikcə güclənirsə, bunun səbəbi araşdırılmalıdır.

Vitamin çatışmazlığı yorğunluq yarada bilərmi?

Bəli, bəzi vitamin və mineralların çatışmazlığı insanın özünü halsız hiss etməsinə səbəb ola bilər. Lakin yorğunluğun hansı maddənin çatışmazlığı ilə əlaqəli olduğunu yalnız əlamətlərə əsasən müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

D vitamini çatışmazlığı bəzi insanlarda əzələ zəifliyi və sümük-əzələ ağrıları ilə müşayiət oluna bilər. Bununla belə, yorğunluq təkbaşına D vitamini çatışmazlığının göstəricisi sayılmır.

B12 vitamini çatışmazlığı halsızlıqla yanaşı, diqqət və yaddaş problemləri, əllərdə və ayaqlarda keyimə, iynələnmə hissi kimi əlamətlərə səbəb ola bilər. Bu vitamin sinir sisteminin normal fəaliyyəti və qan hüceyrələrinin yaranması üçün vacibdir.

Dəmir çatışmazlığı isə yorğunluğun geniş yayılmış səbəblərindən biridir. Dəmir orqanizmdə oksigenin daşınmasında iştirak edən hemoqlobinin yaranması üçün lazımdır. Dəmir ehtiyatları azaldıqda insan özünü halsız hiss edə, fiziki fəaliyyət zamanı tez yorula, başgicəllənmə və ürəkdöyünmə yaşaya bilər. Bəzi hallarda dəmir çatışmazlığı hemoqlobin hələ normal olduğu dövrdə də mövcud ola bilər.

Fol turşusu çatışmazlığı da qanazlığına və yorğunluğa səbəb ola bilər.

Ancaq burada vacib məqam var: hər yorğunluq vitamin çatışmazlığı demək deyil. Müayinə aparılmadan vitamin kompleksləri qəbul etmək düzgün yanaşma sayılmır. Hətta bəzi vitaminlərin normadan artıq qəbulu sağlamlıq üçün zərərli ola bilər.

Yorğunluğun səbəbi qanazlığı ola bilər

İnsan kifayət qədər yatmasına və normal qidalanmasına baxmayaraq özünü daim halsız hiss edirsə, qanazlığı ehtimalı da nəzərə alınmalıdır.

Qanazlığı zamanı toxumaların oksigenlə təminatı zəifləyə bilər. Bu vəziyyət gündəlik fəaliyyət zamanı tez yorulma, gücsüzlük, başgicəllənmə, solğunluq, təngnəfəslik və ürəkdöyünmə ilə özünü göstərə bilər.

Xüsusilə menstruasiya zamanı çox qan itirən qadınlarda, hamiləlik dövründə və doğuşdan sonra, eləcə də dəmirin qida ilə kifayət qədər qəbul edilmədiyi hallarda dəmir çatışmazlığı riski arta bilər. Bəzi mədə-bağırsaq problemləri də dəmirin sorulmasına və ya orqanizmdə qan itkisinə təsir göstərə bilər.

Belə hallarda ümumi qan analizi və həkimin uyğun hesab etdiyi digər müayinələr lazım ola bilər. Dəmir preparatlarını özbaşına qəbul etmək əvəzinə, çatışmazlığın olub-olmadığını və onun səbəbini müəyyənləşdirmək vacibdir.

Qalxanabənzər vəzi də yorğunluğa səbəb ola bilər

Davamlı halsızlığın mümkün səbəblərindən biri də qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin zəifləməsidir. Hipotireoz adlanan bu vəziyyətdə orqanizmdə maddələr mübadiləsi prosesləri yavaşlaya bilər.

Yorğunluqla yanaşı, soyuğa həssaslıq, qəbizlik, dəri quruluğu, saç tökülməsi, çəki artımı və diqqəti cəmləməkdə çətinlik kimi əlamətlər müşahidə oluna bilər. Lakin bu əlamətlərin hamısının olması mütləq qalxanabənzər vəzi xəstəliyini göstərmir.

Şübhə yarandıqda həkim müayinəsi və göstərişə uyğun olaraq TSH, bəzi hallarda isə sərbəst T4 analizi aparıla bilər. Müayinələrin seçimi insanın şikayətlərindən və tibbi tarixçəsindən asılıdır.

Yuxu çatışmazlığı və stress enerjimizi azalda bilər

Bəzən yorğunluğun səbəbini uzaqda axtarmağa ehtiyac yoxdur. Gec yatmaq, yuxunun tez-tez bölünməsi, gecə növbəsində işləmək və ya gündəlik stress orqanizmin bərpasına mane ola bilər.

Yetkin insanların əksəriyyətinə gecə 7–9 saat yuxu lazımdır. Ancaq yalnız yuxunun müddəti deyil, keyfiyyəti də əhəmiyyətlidir. İnsan kifayət qədər yatdığı halda səhərlər yorğun oyanırsa, gecə güclü xoruldama, nəfəsin dayanması və ya tez-tez oyanma kimi əlamətlər varsa, yuxu pozuntuları da araşdırılmalıdır.

Uzunmüddətli stress isə həm yuxu rejimini poza, həm də diqqət, əhval-ruhiyyə və gündəlik fəaliyyətə təsir göstərə bilər. Yorğunluqla yanaşı, marağın azalması, ruh düşkünlüyü və heç nəyə həvəsin olmaması müşahidə edilirsə, psixoloji vəziyyət də nəzərə alınmalıdır.

Yorğunluq hansı xəstəliklərlə əlaqəli ola bilər?

Davamlı halsızlığın səbəbləri bunlarla məhdudlaşmır. Bəzi infeksiyalar, şəkərli diabet, böyrək və qaraciyər xəstəlikləri, müəyyən dərmanların yan təsirləri və digər sağlamlıq problemləri də yorğunluq yarada bilər.

Məsələn, yorğunluqla yanaşı həddindən artıq susuzluq və tez-tez sidiyə getmə varsa, qanda şəkərin səviyyəsinin yoxlanılması lazım gələ bilər. Səbəbsiz çəki itkisi, uzun müddət davam edən hərarət və gecə tərləməsi kimi əlamətlər olduqda isə həkimə müraciəti gecikdirmək olmaz.

Yorğunluğun səbəbini müəyyənləşdirmək üçün hər kəsə eyni analizləri vermək lazım deyil. Həkim əvvəlcə şikayətləri, qidalanma və yuxu rejimini, istifadə olunan dərmanları, əvvəlki xəstəlikləri və digər əlamətləri qiymətləndirir. Bundan sonra ehtiyac olduqda müayinələr təyin edilir.

Payızda enerjini qorumaq üçün nə etməliyik?

Mövsüm dəyişikliyi zamanı gündəlik vərdişlərə diqqət yetirmək yorğunluğun azalmasına kömək edə bilər.

Yuxu rejimini qoruyun. Hər gün mümkün qədər eyni saatda yatıb oyanmağa çalışın. Yatmazdan əvvəl telefon və digər elektron cihazlardan istifadənin azaldılması da yuxuya getməyi asanlaşdıra bilər.

Balanslı qidalanın. Rasionda tərəvəzlərə, meyvələrə, zülal mənbələrinə, tam taxıllara və dəmir ehtiva edən qidalara yer verin. Ət, balıq, yumurta, paxlalılar və digər qida məhsulları müxtəlif qida maddələrinin alınmasına kömək edir.

Fiziki aktivliyi artırın. Özünüzü çox yormadan gündəlik gəzintilər edin. Açıq havada hərəkət etmək və gün işığından faydalanmaq həm yuxu rejiminə, həm də əhval-ruhiyyəyə müsbət təsir göstərə bilər.

Kifayət qədər maye qəbul edin. Susuzlaşma da halsızlıq və baş ağrısı yarada bilər. Gün ərzində su qəbuluna diqqət yetirin, ehtiyacı fiziki aktivliyə və hava şəraitinə uyğunlaşdırın.

Vitaminləri özbaşına qəbul etməyin. Vitamin və mineral preparatlarını yalnız ehtiyac olduqda, uyğun dozalarda istifadə etmək lazımdır. Yorğunluğu aradan qaldırmaq məqsədilə bir neçə preparatı eyni vaxtda qəbul etmək həmişə faydalı deyil.

Şikayətləri izləyin. Yorğunluğun nə vaxt başladığına, günün hansı saatlarında artdığına, yuxu və qidalanma ilə əlaqəsinə, eləcə də əlavə əlamətlərin olub-olmamasına diqqət yetirin. Bu məlumatlar həkim müayinəsi zamanı faydalı ola bilər.

Nə vaxt həkimə müraciət etməliyik?

Yorğunluq bir neçə həftə davam edirsə, gündəlik işlərə mane olursa, kifayət qədər istirahətə baxmayaraq azalmırsa və ya getdikcə güclənirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır. Bununla yanaşı, səbəbsiz çəki itkisi, davamlı hərarət, nəzərəçarpan solğunluq və ya digər yeni əlamətlər olduqda müayinəni gecikdirmək olmaz.

Yorğunluq qəfil başlayır və sinə ağrısı, güclü nəfəs darlığı, huşun itməsi və ya bədənin bir tərəfində qəfil zəifliklə müşayiət olunursa, təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.

Payızda halsızlıq yaşamaq hər zaman ciddi xəstəliyin göstəricisi deyil. Lakin davamlı yorğunluğu yalnız mövsümlə və ya vitamin çatışmazlığı ilə əlaqələndirmək də doğru deyil. Əsas məqsəd əlaməti müvəqqəti aradan qaldırmaq deyil, onun səbəbini müəyyənləşdirməkdir. Düzgün yuxu, balanslı qidalanma və fiziki aktivlik sağlamlığın qorunmasına kömək etsə də, uzun müddət davam edən halsızlıq zamanı peşəkar tibbi qiymətləndirmə vacibdir.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi