Əvvəllər əsasən yaşlı insanların sağlamlıq problemi kimi qəbul edilən infarkt son illərdə gənclər arasında da narahatlıq doğuran məsələlərdən birinə çevrilib. Artıq 30–40 yaşlarında olan insanların da infarkt keçirməsi bu xəstəliyin yalnız yaşlılıqla əlaqələndirilməsinin düzgün olmadığını göstərir. Hərəkətsiz həyat tərzi, qeyri-sağlam qidalanma, siqaret istifadəsi, xroniki stress və bəzi irsi amillər gənc yaşlarda ürək-damar xəstəliklərinin yaranma riskini artıra bilər.
Ürək sağlamlığına təsir edən amillərin bir çoxu gündəlik həyatımızla bağlıdır. Bəzən insan özünü tam sağlam hiss edir, heç bir ciddi şikayəti olmur, lakin damarlarında illər ərzində formalaşan dəyişikliklərdən xəbərsiz qalır. Məhz buna görə infarkt riskini artıran səbəbləri bilmək, ilkin əlamətləri tanımaq və vaxtında tibbi müayinədən keçmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Gənclərdə infarktın yaranmasının əsas səbəbləri
İnfarkt ürək əzələsinin müəyyən hissəsinə qan axınının kəskin şəkildə azalması və ya dayanması nəticəsində həmin toxumanın zədələnməsidir. Əksər hallarda bunun səbəbi ürəyi qanla təmin edən koronar damarlarda aterosklerotik lövhənin zədələnməsi və onun üzərində qan laxtasının yaranmasıdır. Nəticədə ürək əzələsinə oksigen çatdırılması pozulur.
Gənc yaşlarda infarktın yaranması bir neçə risk amili ilə əlaqəli ola bilər.
Siqaret və elektron siqaret istifadəsi
Tütün tüstüsündəki zərərli maddələr damarların daxili səthinə mənfi təsir göstərir, qan laxtalanması riskini artırır və damarların fəaliyyətini pozur. Siqaret çəkən gənclərdə infarkt riski çəkməyənlərlə müqayisədə daha yüksəkdir. Bu risk yalnız uzun illər siqaret çəkən insanlara aid deyil. Gündəlik istifadə, eləcə də digər risk amilləri ilə birləşmə ürək-damar sisteminə əlavə yük yaradır.
Elektron siqaretlər də ürək-damar sağlamlığı baxımından zərərsiz hesab edilmir. Onlardan istifadəni adi siqaretə tam təhlükəsiz alternativ kimi qiymətləndirmək düzgün deyil.
Yüksək qan təzyiqi
Hipertoniya bəzən uzun müddət heç bir əlamət vermədən davam edir. İnsan özünü yaxşı hiss etdiyinə görə təzyiqinin yüksək olmasından xəbərsiz qala bilər. Nəzarətsiz yüksək təzyiq damarların zədələnməsini sürətləndirir və ürəyin iş yükünü artırır.
Gənclərdə də yüksək qan təzyiqi yarana bilər. Xüsusilə artıq çəki, duzdan çox istifadə, hərəkətsizlik, ailəvi meyillilik və bəzi xəstəliklər bu riskə təsir göstərir.
Yüksək xolesterin və irsi meyillilik
Qanda aşağı sıxlıqlı lipoprotein xolesterinin (LDL) yüksək olması damar divarlarında aterosklerotik lövhələrin formalaşmasına səbəb ola bilər. Bu proses uzun müddət ərzində inkişaf etdiyindən gənc insan heç bir narahatlıq hiss etmədən də risk daşıya bilər.
Bəzi insanlarda isə ailəvi hiperkolesterinemiya adlanan irsi vəziyyət mövcuddur. Bu zaman xolesterin səviyyəsi erkən yaşlardan etibarən çox yüksək ola və ürək-damar xəstəlikləri daha gənc yaşlarda meydana çıxa bilər. Ailədə erkən yaşda infarkt və ya digər ürək-damar xəstəlikləri müşahidə olunubsa, bu məlumat həkimlə mütləq bölüşülməlidir.
Hərəkətsiz həyat tərzi və artıq çəki
Uzun müddət kompüter arxasında oturmaq, fiziki fəaliyyətin az olması və yüksək kalorili qidaların həddindən artıq qəbulu artıq çəkiyə, insulin müqavimətinə, qan təzyiqinin və xolesterinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Bu amillər bir araya gəldikdə ürək-damar xəstəliklərinin yaranma ehtimalı artır.
Fiziki aktivliyin azlığı xüsusilə ofis şəraitində çalışan, günün böyük hissəsini oturaq vəziyyətdə keçirən gənclər üçün əhəmiyyətli risk faktorudur. Müntəzəm hərəkət isə çəkinin, təzyiqin və qan şəkərinin idarə olunmasına kömək edir.
Şəkərli diabet və insulin müqaviməti
Diabet yalnız qanda şəkərin yüksəlməsi ilə məhdudlaşmır. Uzunmüddətli yüksək qan şəkəri damarların zədələnməsinə və aterosklerozun inkişafına şərait yarada bilər. İnsulin müqaviməti, qarın piylənməsi və digər metabolik pozuntular da ürək-damar riskinə təsir göstərir.
Xüsusilə artıq çəkisi olan, ailəsində diabet müşahidə edilən və az hərəkət edən gənclər profilaktik müayinələrə diqqət yetirməlidirlər.
Xroniki stress və yuxusuzluq
Daimi psixoloji gərginlik, uzun iş saatları, istirahətin az olması və yuxu rejiminin pozulması ürək-damar sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Stress zamanı ürək döyüntüsü və qan təzyiqi arta, insanın qidalanma və hərəkət vərdişləri dəyişə bilər.
Bununla belə, stressi gənc yaşda infarktın yeganə və ya əsas səbəbi kimi təqdim etmək düzgün deyil. Risk adətən bir neçə amilin birlikdə təsiri ilə formalaşır.
Gənclərdə infarkt hansı əlamətlərlə özünü göstərir?
İnfarktın ən çox rast gəlinən əlamətlərindən biri döş qəfəsinin mərkəzində yaranan ağrı, təzyiq, sıxılma və ya ağırlıq hissidir. Bu narahatlıq bir neçə dəqiqədən çox davam edə, azalıb yenidən başlaya və ya fiziki gərginlik olmadan da meydana çıxa bilər.
Ağrı və ya narahatlıq sol və ya hər iki qola, çiyinə, kürəyə, boyuna, çənəyə və bəzən qarının yuxarı hissəsinə yayıla bilər. Digər əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:
Nəfəs darlığı;
Soyuq tər basması;
Ürəkbulanma və ya qusma;
Başgicəllənmə, halsızlıq və huşun itməsi;
Qəfil yaranan güclü narahatlıq və zəiflik.
İnfarkt hər zaman dözülməz sinə ağrısı ilə müşayiət olunmur. Bəzi insanlarda əlamətlər daha zəif və qeyri-adi ola bilər. Xüsusilə qadınlarda nəfəs darlığı, ürəkbulanma, kürək və ya çənə nahiyəsində narahatlıq, qeyri-adi yorğunluq kimi əlamətlər də ön plana çıxa bilər.
Əlamətlərin yaşa görə fərqlənəcəyini düşünərək gənc insanlarda infarkt ehtimalını istisna etmək olmaz. Sinə nahiyəsində yeni yaranan və səbəbi aydın olmayan narahatlıq, xüsusilə nəfəs darlığı, soyuq tər və ya halsızlıqla müşayiət olunursa, ciddi qiymətləndirilməlidir.
İnfarktdan şübhələnildikdə nə etmək lazımdır?
Döş qəfəsində infarktı düşündürən əlamətlər yaranarsa, onların öz-özünə keçməsini gözləmək olmaz. Dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır. Azərbaycanda bunun üçün 103 və ya 112 nömrəsinə zəng etmək olar. Xəstənin özü avtomobil idarə etməməli, fiziki hərəkəti dayandırmalı və yardım gələnədək mümkün qədər sakit vəziyyətdə qalmalıdır.
Gənc yaşda infarkt riskini necə azaltmaq olar?
İnfarkt riskini azaltmaq üçün yalnız bir tədbirə güvənmək kifayət etmir. Ürək-damar sağlamlığının qorunması gündəlik vərdişlərdən və mövcud risk amillərinin vaxtında müəyyənləşdirilməsindən başlayır.
1) Təzyiqi mütəmadi yoxlayın. Qan təzyiqinin ölçülməsi hipertoniya problemini vaxtında aşkarlamağa kömək edir. Təzyiq göstəriciləri davamlı yüksəkdirsə, həkimə müraciət etmək lazımdır.
2) Xolesterin və qan şəkərinə diqqət yetirin. Bu göstəricilərin yoxlanılması hər kəs üçün eyni tezlikdə tələb olunmur. Müayinənin vaxtı yaşa, ailə tarixçəsinə, çəkiyə və digər risk amillərinə uyğun müəyyənləşdirilməlidir.
3) Siqaretdən uzaq durun. Tütün məhsullarından istifadəni dayandırmaq ürək-damar sağlamlığını qorumaq üçün atıla biləcək ən vacib addımlardan biridir.
4) Sağlam qidalanın. Tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıllar, balıq və faydalı yağlarla zəngin qidalanmaya üstünlük verin. Duzun, trans yağların, həddindən artıq şəkərin və yüksək dərəcədə emal olunmuş məhsulların qəbulunu məhdudlaşdırın.
5) Fiziki aktivliyi artırın. Sağlamlıq vəziyyəti imkan verirsə, həftə ərzində ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki fəaliyyətlə məşğul olmaq faydalıdır. Gəzinti, velosiped sürmək və üzgüçülük uyğun seçimlər ola bilər. Hərəkətsiz həyat tərzindən aktiv məşqlərə keçərkən yük tədricən artırılmalıdır.
6) Yuxu rejimini qoruyun. Əksər yetkin insanlar üçün gecə 7–9 saat yuxu tövsiyə olunur. Müntəzəm yuxu rejimi, stressin idarə olunması və istirahətə vaxt ayırmaq ümumi sağlamlığa müsbət təsir göstərir.
7) Ailə tarixçənizi nəzərə alın. Valideynlərdə və ya bacı-qardaşlarda erkən yaşda infarkt, insult və ya irsi yüksək xolesterin problemi varsa, bunu həkimə bildirmək vacibdir. Belə hallarda müayinələrə daha erkən başlamaq və əlavə qiymətləndirmə aparmaq lazım gələ bilər.
Ürək sağlamlığı üçün müayinələr nə zaman lazımdır?
Gənc yaşda ürək-damar xəstəliyinin qarşısını almaq üçün hər kəsin mütləq exokardioqrafiya, elektrokardioqrafiya və ya geniş laborator müayinələrdən keçməsi tələb olunmur. Müayinələrin həcmi insanın şikayətlərinə, ailə tarixçəsinə və fərdi risklərinə uyğun seçilməlidir.
Ailə həkimi və ya terapevt ilkin qiymətləndirmə zamanı qan təzyiqini, bədən çəkisini, qidalanma və hərəkət vərdişlərini, siqaret istifadəsini və ailə tarixçəsini nəzərə alır. Zərurət olduqda xolesterin, qan şəkəri və digər göstəricilər yoxlanılır, əlavə müayinələr üçün müvafiq mütəxəssisə yönləndirmə aparılır.
Sinə ağrısı, fiziki gərginlik zamanı nəfəs darlığı, səbəbsiz huş itirmə və ya ürəkdöyünmə kimi şikayətləri olan insanlarda isə qiymətləndirmə yalnız yaşa əsasən təxirə salınmamalıdır.
Gənc yaşda infarkt riskinin artması bir çox hallarda həyat tərzi, irsi meyillilik və vaxtında aşkarlanmayan xəstəliklərlə əlaqəlidir. Lakin infarktın bütün səbəblərini yalnız qeyri-sağlam vərdişlərlə izah etmək olmaz. Bəzi hallarda damar xəstəlikləri, qan laxtalanmasına meyillilik və digər tibbi vəziyyətlər də rol oynaya bilər.
Əsas məsələ özünü sağlam hiss etməyi ürək-damar xəstəliklərinin olmadığına zəmanət kimi qəbul etməməkdir. Risk amillərinin vaxtında aşkarlanması, sağlam həyat tərzi və narahatedici əlamətlərə laqeyd yanaşmamaq infarkt ehtimalını azaltmağa kömək edir.
Nərminə Abbasova
Terapevt, ailə həkimi
