Stress müasir həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. İşdəki məsuliyyətlər, ailə qayğıları, maddi çətinliklər, gündəlik problemlər və gələcəklə bağlı narahatlıqlar insanın psixoloji vəziyyətinə təsir etməklə yanaşı, fiziki sağlamlığında da müxtəlif dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Qısamüddətli stress müəyyən vəziyyətlərdə orqanizmin təhlükəyə qarşı müdafiə mexanizmi kimi çıxış edir. Lakin stress uzun müddət davam etdikdə və insan gündəlik olaraq gərginlik içində yaşadıqda artıq sağlamlıq üçün risk faktoruna çevrilir.

Xroniki stress adlandırılan bu vəziyyət orqanizmin uzun müddət yüksək gərginlik rejimində qalması ilə xarakterizə olunur. İnsan bəzən yaşadığı stressin fərqinə belə varmır, onu gündəlik həyatının adi hissəsi hesab edir. Halbuki davamlı emosional gərginlik hormonal sistemdən ürək-damar sağlamlığına, həzm proseslərindən immun sistemə qədər bir çox funksiyaya təsir göstərə bilər.

Stress zamanı orqanizmdə nə baş verir?

İnsan təhlükə, qorxu və ya ciddi narahatlıq hiss etdikdə beyin orqanizmi müdafiəyə hazırlayır. Bu zaman simpatik sinir sistemi aktivləşir, böyrəküstü vəzilərdən adrenalin və noradrenalin kimi hormonlar ifraz olunur. Ürək döyüntüsü sürətlənir, tənəffüs tezləşir, əzələlər gərginləşir və orqanizm enerjini daha sürətli səfərbər etməyə başlayır.

Bu reaksiya qısamüddətli olduqda normal fizioloji mexanizmdir. Lakin stress yaradan amillər aradan qalxmadıqda orqanizm daim hazır vəziyyətdə qalır. Bu prosesdə kortizol hormonunun tənzimlənməsi də dəyişə bilər. Uzunmüddətli stress yuxu, maddələr mübadiləsi, immun və ürək-damar sistemlərinin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Xroniki stress ürək və damar sağlamlığına necə təsir edir?

Davamlı stress ürək-damar sistemi üçün arzuolunmaz amillərdən biridir. Stress zamanı ürək daha sürətli döyünür, qan təzyiqi yüksəlir və damar sisteminin fəaliyyəti dəyişir. Bu vəziyyət tez-tez təkrarlanarsa, xüsusilə digər risk faktorları da mövcud olduqda, ürək-damar xəstəliklərinin yaranma ehtimalı arta bilər.

Xroniki stress yaşayan insanlarda yüksək arterial təzyiq, ürəkdöyünmə hissi və sinə nahiyəsində narahatlıq müşahidə oluna bilər. Bununla belə, hər ürəkdöyünməsini stresslə əlaqələndirmək düzgün deyil. Sinə ağrısı, nəfəs darlığı və ya qəfil güclü ürəkdöyünmə olduqda tibbi qiymətləndirmə vacibdir.

Həzm sistemi də stressdən təsirlənir

Stressin təsir etdiyi əsas sistemlərdən biri də mədə-bağırsaq traktıdır. Beyin və bağırsaqlar arasında sıx əlaqə mövcuddur. Bu səbəbdən emosional vəziyyətdəki dəyişikliklər həzm prosesinə birbaşa təsir göstərə bilər.

Xroniki stress zamanı bəzi insanlarda:

– Qarında köp və şişkinlik;

– Mədə nahiyəsində narahatlıq;

– Ürəkbulanma;

– İştahanın azalması və ya artması;

– Qəbizlik və ya ishal;

– Qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun əlamətlərinin güclənməsi müşahidə oluna bilər.

Stress həzm sisteminin fəaliyyətini dəyişdirə və mövcud mədə-bağırsaq problemlərini ağırlaşdıra bilər. Ancaq davamlı həzm şikayətlərini yalnız stresslə izah etmək olmaz. Belə hallarda digər mümkün səbəblər də araşdırılmalıdır.

İmmunitet sistemi zəifləyə bilər

Orqanizmin müdafiə mexanizmləri də uzunmüddətli stressdən təsirlənir. Qısa müddətli stress zamanı immun sistemində müvəqqəti dəyişikliklər baş versə də, davamlı stress immun cavabın tənzimlənməsini poza bilər.

Nəticədə insan infeksiyalara qarşı daha həssas ola, bəzi iltihabi proseslərə qarşı orqanizmin reaksiyası dəyişə bilər. Bundan başqa, stress mövcud xroniki xəstəliklərin əlamətlərini də gücləndirə bilər.

Yuxu pozuntuları və daimi yorğunluq

Xroniki stressin ən geniş yayılmış nəticələrindən biri yuxu problemləridir. İnsan fiziki cəhətdən yorğun olsa da, beynində davamlı düşüncələr və narahatlıqlar səbəbindən yuxuya getməkdə çətinlik çəkə bilər.

Gecə tez-tez oyanmaq, səhərlər dincəlməmiş hiss etmək, gün ərzində yuxululuq və diqqətin azalması bu vəziyyətin əlamətləri ola bilər.

Yuxu çatışmazlığı isə öz növbəsində stressə dözümlülüyü azaldır. Beləliklə, insan bir növ qapalı dövrəyə düşür: stress yuxunu pozur, yuxusuzluq isə stressi daha da artırır.

Əzələ ağrıları və baş ağrıları yarana bilər

Stress zamanı əzələlərin gərginləşməsi təbii reaksiyadır. Lakin bu vəziyyət uzun müddət davam etdikdə boyun, çiyin, kürək və bel nahiyəsində ağrılar meydana çıxa bilər.

Xüsusilə gün ərzində fərqinə varmadan çiyinlərini sıxan, dişlərini bir-birinə sıxan və bədənini gərgin saxlayan insanlarda əzələ narahatlıqları daha çox müşahidə oluna bilər.

Davamlı stress gərginlik tipli baş ağrılarını və miqren tutmalarını da tətikləyə və ya gücləndirə bilər. Bu səbəbdən tez-tez təkrarlanan baş ağrılarına laqeyd yanaşmaq olmaz.

Dəri və saç sağlamlığına təsiri

Xroniki stress yalnız daxili orqanlara deyil, xarici görünüşümüzə də təsir göstərə bilər. Stress hormonlarının və sinir sisteminin fəaliyyətindəki dəyişikliklər dərinin müdafiə baryerinə və iltihabi proseslərə təsir edir.

Bəzi insanlarda stress fonunda sızanaqlar arta, ekzema və psoriaz kimi dəri problemlərinin əlamətləri güclənə bilər. Həmçinin saç tökülməsi müşahidə oluna bilər. Xüsusilə güclü emosional gərginlikdən bir neçə ay sonra başlayan diffuz saç tökülməsi telogen effluvium adlanan vəziyyətlə əlaqəli ola bilər.

Bununla belə, saç tökülməsi və dəri problemlərinin başqa səbəbləri də olduğundan, onları avtomatik olaraq stresslə əlaqələndirmək düzgün deyil.

Xroniki stressin qarşısını necə almaq olar?

Stressi həyatımızdan tamamilə çıxarmaq mümkün olmasa da, onun orqanizmə təsirini azaltmaq mümkündür. Bunun üçün gündəlik həyat tərzində müəyyən dəyişikliklər etmək vacibdir.

– Yuxu rejimini qoruyun. Hər gün eyni saatlarda yatıb-durmağa çalışın. Yetərli və keyfiyyətli yuxu sinir sisteminin bərpasına kömək edir.

– Fiziki aktivliyi artırın. Gəzinti, üzgüçülük, velosiped və digər uyğun fiziki fəaliyyətlər stressin azalmasına müsbət təsir göstərə bilər.

– Düzgün qidalanın. Müntəzəm qidalanmaq, tərəvəz, meyvə, zülal və liflə zəngin məhsullara üstünlük vermək ümumi sağlamlığı dəstəkləyir.

– Nəfəs məşqləri edin. Yavaş və nəzarətli nəfəs almaq sinir sisteminin sakitləşməsinə kömək edə bilər.

– İstirahətə vaxt ayırın. İş və şəxsi həyat arasında tarazlıq yaratmaq, sevdiyiniz məşğuliyyətlərə vaxt ayırmaq vacibdir.

– Sosial əlaqələri qoruyun. Yaxın insanlarla ünsiyyət, hissləri bölüşmək və sosial dəstək stressin idarə edilməsində əhəmiyyətlidir.

Əgər stress uzun müddət davam edir, gündəlik fəaliyyətə, yuxuya və münasibətlərə ciddi təsir göstərirsə, psixoloq və ya psixoterapevtə müraciət etmək məqsədəuyğundur. Zərurət olduqda həkim müayinəsi də aparılmalıdır.

Nəticə etibarilə, xroniki stress yalnız psixoloji narahatlıq deyil, bütün orqanizmin fəaliyyətinə təsir göstərə bilən ciddi problemdir. Davamlı yorğunluq, yuxu pozuntuları, baş və əzələ ağrıları, həzm problemləri bəzən orqanizmin uzun müddətdir gərginlik altında olduğuna işarə edə bilər. Bu əlamətləri görməzdən gəlmək əvəzinə, onların səbəbini araşdırmaq və həyat tərzində sağlam dəyişikliklər etmək vacibdir.

Unutmayaq ki, sağlamlığımızı qorumaq yalnız fiziki xəstəliklərin qarşısını almaqdan ibarət deyil. Psixoloji rahatlıq və emosional tarazlıq da sağlam həyatın əsas şərtlərindəndir.

Nərminə Abbasova

Doktor Maya klinikasının baş həkiminin müavini

Terapevt, ailə həkimi

(Həkimlə əlaqə saxlamaq istəyənlər (051) 866 02 20 və (051) 567 66 96 mobil nömrələri ilə birbaşa Nərminə Abbasova ilə əlaqə saxlaya bilərlər.)