Psixoterapiyada beynin, bədənin və yeni təcrübənin rolu
Bəzən insan öz probleminin səbəblərini çox yaxşı anlayır, qorxularının haradan qaynaqlandığını bilir, indiki çətinlikləri ilə keçmişdə yaşadığı hadisələr arasında əlaqə qurur. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, niyə eyni emosional reaksiyalar və davranış modelləri təkrar-təkrar özünü göstərir?
Psixoloqun qəbulunda tez-tez belə bir fikirlə qarşılaşmaq mümkündür: «Hər şeyi başa düşürəm, amma yenə də özümü dəyişə bilmirəm».
İnsan narahatlığının həddindən artıq olduğunu anlayır, keçmişdə yaşadıqlarının artıq bu gün üçün real təhlükə yaratmadığını bilir. Bəzi münasibətlərin ona zərər verdiyini də dərk edir. Sanki hər şey aydındır. Amma oxşar vəziyyətlə qarşılaşdıqda yenə qorxu keçirir, geri çəkilir, əsəbiləşir və ya əvvəlki davranış ssenarisini təkrarlayır.
Bunun səbəbi nədir? Bu suala cavab vermək üçün yalnız düşüncə proseslərinə deyil, həm də emosional yaddaşa, bədən reaksiyalarına və insanın yeni təcrübə qazanmaq qabiliyyətinə diqqət yetirmək lazımdır.
Dərk etmək hələ dəyişmək demək deyil
İnsanın öz hisslərini və davranışlarını anlaması psixoterapiyada mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu, ona təkrarlanan davranış modellərini görməyə, keçmişlə bu gün arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirməyə, öz ehtiyaclarını və reaksiyalarını daha yaxşı anlamağa kömək edir.
Elmi tədqiqatlar da bu əlaqəni təsdiqləyir. American Journal of Psychiatry jurnalında dərc olunmuş meta-analizdə insanın öz psixoloji çətinliklərini dərk etməsi ilə psixoterapiyanın nəticələri arasında müsbət, orta səviyyəli əlaqə aşkar edilib. Tədqiqatçılar bu əlaqəni r = 0,31 kimi qiymətləndiriblər.
Bu, mühüm nəticədir: özünü dərk etmək psixoterapevtik dəyişiklikləri dəstəkləyə bilər. Lakin bu əlaqə təkcə problemi anlamağın davamlı dəyişiklik üçün kifayət etdiyini göstərmir.
Məhz buna görə insan rədd edilməkdən qorxmamalı olduğunu bilsə də, rədd edilmə ehtimalı ilə qarşılaşdıqda yenə güclü narahatlıq yaşaya bilər.
Öz reaksiyasını bilmək və fərqli reaksiya verməyi öyrənmək eyni şey deyil.
Beyin tanış olanı seçir
Beyin daim ətrafdan gələn məlumatları emal edir, baş verənləri qiymətləndirir və orqanizmi mümkün hadisələrə hazırlayır. Bu prosesdə yaddaş, emosional qiymətləndirmə, diqqət və özünü tənzimləmə mexanizmləri iştirak edir.
Əgər keçmişdə müəyyən bir vəziyyət güclü qorxu, gərginlik və ya çarəsizlik hissi ilə müşayiət olunubsa, indiki zamanda həmin vəziyyətə bənzər hadisələr də eyni emosional reaksiyanı yenidən işə sala bilər.
Bəzən bu reaksiya insan baş verənləri məntiqlə qiymətləndirməyə macal tapmamış yaranır.
Məsələn, yetkin bir insan rəhbərinin iradının onun təhlükəsizliyinə təhdid olmadığını yaxşı anlayır. Lakin həmin iradla qarşılaşdıqda yenə güclü gərginlik keçirə, özünü müdafiə etməyə çalışa və ya ünsiyyətdən qaça bilər.
Bu, insanın kifayət qədər səy göstərmədiyi və ya dəyişmək istəmədiyi demək deyil. Ola bilsin ki, bu emosional reaksiya uzun müddət ərzində təkrarlanan təcrübələr nəticəsində möhkəmlənib.
Beyin dəyişmək və yeni reaksiya üsulları formalaşdırmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu xüsusiyyət neyroplastiklik adlanır.
Lakin neyroplastiklik o demək deyil ki, insan problemi dərk edən kimi və ya bir dəfə müəyyən məşq etdikdən sonra onda avtomatik və davamlı dəyişiklik baş verir. Yeni bacarıqların formalaşması üçün təcrübə, təkrarlanma və həmin bacarıqların gündəlik həyat şəraitində tətbiqi vacibdir.
Emosional yaddaş: keçmiş niyə bu günümüzə təsir etməyə davam edir?
Yaddaş yalnız keçmiş hadisələri şüurlu şəkildə xatırlamaqdan ibarət deyil. Yaşadığımız təcrübələr, onları birbaşa xatırlamasaq belə, gözləntilərimizə, emosional reaksiyalarımıza və davranışlarımıza təsir göstərə bilər.
Psixoterapiyada insanın emosional baxımdan əhəmiyyətli hadisələri necə yaşadığına və həmin təcrübələr əsasında özü, digər insanlar və dünya haqqında hansı qənaətlərə gəldiyinə xüsusi diqqət yetirilir.
Məsələn, uşaqlıqda tez-tez dəyərsizləşdirilən insan yetkinlik dövründə tənqidi xüsusilə ağır qəbul edə, özünə inamını itirə və ya özünü ifadə etməli olduğu vəziyyətlərdən çəkinə bilər.
Müasir yaddaş tədqiqatlarının istiqamətlərindən biri yaddaşın rekonsolidasiyası fenomeni ilə bağlıdır. Bu konsepsiyaya görə, müəyyən şərtlər daxilində aktivləşmiş xatirə müvəqqəti olaraq yenilənməyə həssas vəziyyətə keçə və sonradan dəyişmiş məzmunla yenidən sabitləşə bilər.
Elmi ədəbiyyatda yeni emosional təcrübənin əvvəlki emosional gözləntilərin dəyişməsində hansı rol oynaya biləcəyi də araşdırılır. Bununla belə, bu, mürəkkəb prosesdir. Hər bir xatirənin sadəcə «yenidən yazıla» biləcəyini və ya bütün psixoterapiya metodlarının eyni mexanizmlə işlədiyini iddia etmək düzgün olmazdı.
Bu yanaşmanın praktik əhəmiyyəti ondadır ki, insan üçün yalnız keçmişi xatırlamaq və anlamaq deyil, həm də əhəmiyyətli vəziyyətləri yeni şəkildə yaşamaq, daha uyğun reaksiyalar formalaşdırmaq və onları gündəlik həyatında möhkəmləndirmək imkanı yaranır.
Bədən də emosional təcrübənin bir hissəsidir
Emosiyalar bədəndən ayrı mövcud deyil. Nəfəsin dəyişməsi, ürək döyüntülərinin sürətlənməsi, əzələ gərginliyi, istilik və ya soyuqluq hissi – bütün bunlar emosional vəziyyətlə müşayiət oluna bilər.
Orqanizmin daxili siqnallarını hiss etmək və qavramaq qabiliyyəti interosepsiya adlanır.
Məsələn, insan ürək döyüntülərinin sürətləndiyini hiss edərək bunu təhlükə əlaməti kimi qəbul edə bilər. Başqa biri isə eyni hissi həyəcan, yorğunluq və ya fiziki yüklənməyə verilən təbii reaksiya kimi qiymətləndirə bilər.
Bədənimizdən gələn siqnalları necə qavramağımız emosional özünütənzimləməyə və davranışımıza təsir göstərə bilər.
2026-cı ildə interosepsiya ilə psixoterapiyanın nəticələri arasındakı əlaqəyə dair sistematik icmal dərc olunub. İcmala 21 tədqiqat daxil edilib. Müəlliflər interosepsiyanın bəzi aspektlərinin – xüsusilə bədən hisslərini dərk etməyin, bədənə güvənin və özünü tənzimləmə bacarığının yaxşılaşmasının – bir sıra psixoloji simptomların azalması ilə əlaqəli olduğunu müəyyən ediblər.
Bununla yanaşı, tədqiqatçılar mövcud elmi sübutların hələ də müxtəlif və qeyri-bircins olduğunu, bu sahədə əlavə araşdırmalara ehtiyac duyulduğunu vurğulayırlar.
Bu nəticələr psixoloji işdə bədən duyumlarının əhəmiyyətini göstərir. Lakin hər hansı bədən praktikasını psixoloji pozuntuların müstəqil müalicə üsulu hesab etmək üçün kifayət qədər əsas vermir.
Dəyişiklik üçün yeni təcrübə nə üçün vacibdir?
Bəs insana köhnə davranış ssenarisindən çıxmağa nə kömək edir?
Bu prosesdə yeni təcrübə qazanmaq mühüm rol oynayır. Söhbət emosional, davranış və interpersonal – yəni insanlararası münasibətlərlə bağlı təcrübədən gedir.
Təsəvvür edək ki, bir insan ətrafındakıların fikri ilə razılaşmadıqda susmağa öyrəşib. O, öz mövqeyini bildirmək hüququnun olduğunu anlayır, lakin real vəziyyətdə qorxu keçirir və fikrini söyləməkdən imtina edir.
Dəyişiklik yalnız susmasının səbəblərini dərk etdiyi zaman başlamır. O, tədricən öz fikrini ifadə etməyi, yaranan gərginliyə dözməyi, qarşı tərəfin reaksiyasını müşahidə etməyi və fikir ayrılığının mütləq rədd edilmə ilə nəticələnmədiyini təcrübədə görməyi öyrəndikdə yeni mərhələ başlayır.
Beləliklə, yeni təcrübə formalaşır. Bu təcrübə əvvəlki gözləntilərin tədricən dəyişməsinə və insanın davranış imkanlarının genişlənməsinə kömək edə bilər.
2024-cü ildə emosional proseslər və psixoterapiyanın nəticələri ilə bağlı 121 tədqiqatı əhatə edən meta-analiz dərc olunub. Nəticələr göstərib ki, emosional tənzimləmə, ekspozisiya terapiyasında qorxu yaradan stimullara tədricən uyğunlaşma və depressiyanın müalicəsində emosional təcrübənin işlənməsi kimi proseslər terapiyanın nəticələrinin yaxşılaşması ilə əlaqəlidir.
Bu, psixoterapevtik dəyişikliklərin yalnız intellektual dərklə məhdudlaşmadığını göstərir. İnsan emosiyalarını yaşamağı, onları tənzimləməyi və əvvəllər çətinlik yaratmış vəziyyətlərdə fərqli davranmağı da öyrənir.
Anlamaqdan yaşamağa doğru
Müasir psixoterapiyada müxtəlif yanaşmalardan istifadə olunur. İnsanın müraciət səbəbindən və psixoloji vəziyyətindən asılı olaraq terapiya prosesi söhbət əsaslı metodları, emosional xatirələrlə işi, özünütənzimləmə bacarıqlarının inkişafını, davranış məşqlərini, bədən duyumlarına diqqəti və digər üsulları əhatə edə bilər.
Hərəkət, nəfəs və diqqətin istiqamətləndirilməsi insanın psixoloji vəziyyəti ilə iş zamanı əlavə resurs kimi istifadə oluna bilər. Bu vasitələrin məqsədi psixoterapiyanı əvəz etmək və ya ani nəticə vəd etmək deyil. Onlar bəzi insanlara öz reaksiyalarını daha yaxşı hiss etməyə, özünütənzimləmə üsullarını mənimsəməyə və yeni təcrübə qazanmağa kömək edə bilər.
İstifadə olunan metodlar insanın ehtiyaclarına, imkanlarına və klinik vəziyyətinə uyğun seçilməlidir.
Psixoloji dəyişikliklər, adətən, «anladım və dərhal dəyişdim» prinsipi ilə baş vermir. Bu, daha çox mərhələli bir prosesdir. Bu prosesdə anlamaq başlanğıc nöqtəsi, yeni təcrübə isə fərqli hiss etmək, düşünmək və davranmaq üsullarının möhkəmlənməsinə kömək edən amildir.
Bəlkə də elə buna görə psixoterapiyada ən vacib suallardan biri yalnız bu deyil:
«Mənimlə niyə belə baş verir?»
Həm də bu sualdır:
«Həyatımı tədricən fərqli yaşamağı öyrənməyim üçün hansı yeni təcrübəyə ehtiyacım var?»
Bəzən yeni həyat yeni bir düşüncədən deyil, yeni bir təcrübədən başlayır.
Şərafət Şirinli
Klinik psixoloq, EMDR terapevti, ailə psixoterapevti.
Rebrain Health and Development Academy-nin təsisçisi
Elmi mənbələr:
- Jennissen, S. et al. (2018). Association Between Insight and Outcome of Psychotherapy: Systematic Review and Meta-Analysis. American Journal of Psychiatry. “PubMed” (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3006826)
- Ecker, B., Ticic, R., & Hulley, L. (2014). Memory reconsolidation, emotional arousal, and the process of change in psychotherapy: New insights from brain science. Behavioral and Brain Sciences. “PubMed” (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2482745)
- Sønderland, N. M. et al. (2024). Emotional changes and outcomes in psychotherapy: A systematic review and meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology. “PubMed” (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3716683)
- A systematic review of interoception and therapeutic outcome research: Implications for psychotherapeutic practice (2026). “PubMed” (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4233436)
