Bəzən insan nəyi dəyişmək istədiyini çox yaxşı anlayır.
Artıq əvvəlki kimi yaşamaq istəmədiyini bilir.
Öz reaksiyalarını anlayır.
Bu reaksiyaların haradan qaynaqlandığını izah edə bilir.
Çox oxuyur, düşünür, təhlil edir.
Və buna baxmayaraq, yenə də özünü eyni yerdə tapır.
Eyni reaksiya.
Eyni gərginlik.
Eyni davranış.
Niyə?
Bəlkə də ona görə ki, dəyişiklik həmişə yeni bir anlayışla bağlı deyil.
Bəzən yeni bir vəziyyətə keçmək üçün yeni təcrübə lazımdır.
Və burada tamamilə başqa bir sahədən – kvant fizikasından maraqlı bir metafora ortaya çıxır- kvant tunelləşməsi.
Kvant tunelləşməsi nədir?
Klassik fizikada məntiq aydındır: əgər zərrəciyin müəyyən bir maneəni aşmaq üçün kifayət qədər enerjisi yoxdursa, onun maneənin o biri tərəfində olması mümkün deyil.
Kvant dünyasında isə vəziyyət daha mürəkkəbdir.
Kvant sisteminin enerji maneəsinin o biri tərəfində aşkar olunması üçün müəyyən bir ehtimal mövcuddur – hətta klassik fizika baxımından həmin maneəni aşmaq mümkün olmasa belə.
Bu hadisə kvant tunelləşməsi adlanır.
Kvant tunelləşməsi fiziklərə kvant səviyyəsində maddənin qeyri-adi davranışını daha dərindən anlamağa imkan verən mühüm hadisələrdən biridir.
2025-ci ildə Fizika üzrə Nobel mükafatı Con Klark, Mişel Devore və Con M. Martinisə elektrik dövriəsində makroskopik kvant tunelləşməsini və enerjinin kvantlanmasını kəşf etdiklərinə görə verildi. Onların təcrübələri göstərdi ki, kvant effektləri yalnız ayrı-ayrı zərrəciklər səviyyəsində deyil, çox sayda qarşılıqlı əlaqədə olan zərrəciklərdən ibarət xüsusi yaradılmış sistemlərdə də müşahidə oluna bilər.
Bu, həqiqətən də heyrətamizdir.
Amma burada daha maraqlı olan fiziki hadisənin özü deyil.
Daha maraqlısı bir vəziyyətdən digərinə keçid ideyasıdır.
Bəs insanla nə baş verir?
İnsanın da sabitləşmiş vəziyyətləri olur.
Məsələn:
vəziyyət → avtomatik reaksiya → emosional cavab → bədən gərginliyi → vərdişə çevrilmiş davranış.
Beləliklə, tanış bir ssenari formalaşır.
İnsan artıq bu ssenarinin ona mane olduğunu anlaya bilər.
Amma anlamaq öz-özlüyündə avtomatik reaksiyanı həmişə dəyişmir.
Çünki sinir sistemi yalnız insanın bildikləri ilə işləmir.
O, insanın yaşadığı, təkrarladığı və təcrübə kimi möhkəmləndirdiyi inanclarla da işləyir.
Ona görə də bəzən özümüzə deyirik:
«Növbəti dəfə fərqli reaksiya verəcəyəm».
Amma növbəti dəfə yenə eyni şey baş verir.
Bu, insanın kifayət qədər ağıllı olmaması ilə bağlı deyil.
Və dəyişmək istəməməsi ilə də bağlı deyil.
Sadəcə köhnə reaksiya artıq müəyyən vəziyyətlərdə davranmağın tanış və avtomatik üsuluna çevrilib.
Köhnə vəziyyətin öz «trayektoriyası» var.
Təsəvvür edin ki, bir insan uzun illər ərzində münaqişəyə eyni cür reaksiya verib.
Gərginlik.
Narahatlıq.
Müdafiə.
Uzaqlaşma.
Və ya əksinə – hücum.
O, özünə dəfələrlə deyə bilər:
«Mən belə reaksiya verməməliyəm».
Amma izah hələ yeni təcrübə demək deyil.
Reaksiyanın həqiqətən dəyişməsi üçün sinir sisteminə eyni vəziyyəti başqa cür yaşamaq imkanı lazımdır.
Məhz burada hərəkət önəm qazanır.
Çünki hərəkət yalnız əzələlərin işi deyil.
Hər bir hərəkət əzələlərdən, oynaqlardan, vestibulyar sistemdən, tənəffüsdən və digər sensor sistemlərdən gələn məlumatlarla müşayiət olunur. Beyin bu məlumatları qəbul edir və onlardan vəziyyətin və davranışın tənzimlənməsində istifadə edir.
Bu səbəbdən hərəkətlə iş psixoterapevtik təcrübənin bir hissəsinə çevrilə bilər.
Nə rəqs kimi.
Nə fiziki məşq kimi.
Nə də özünü «pozitiv düşünməyə» məcbur etmək cəhdi kimi.
Sinir sistemi üçün yeni təcrübə yaratmaq kimi.
Və burada mənim müəllif olduğum “Hərəkət Neyroterapiya” sı ortaya çıxır.
Mənim işimdə başlanğıc nöqtəsi yalnız insanın düşüncəsi deyil.
Biz bütün zəncirə baxırıq:
vəziyyət → avtomatik reaksiya → emosional cavab → bədən gərginliyi → vərdişə çevrilmiş davranış.
Əgər insan öz vərdişə çevrilmiş ssenarisini dəyişmək istəyirsə, bəzən sadəcə daha bir fikir əlavə etmək kifayət etmir.
Başqa bir təcrübə yaratmaq lazımdır.
Bədənin başqa cür hərəkət edə bildiyi bir təcrübə.
Başqa cür nəfəs aldığı.
Diqqəti başqa cür yönəldə bildiyi.
Vəziyyəti başqa cür yaşadığı.
Və tədricən bunu kəşf etdiyi:
Mən yalnız öyrəşdiyim şəkildə reaksiya verməli deyiləm.
Bu, insanın sözün həqiqi mənasında psixoloji maneədən «tunelləşməsi» demək deyil.
Hərəkət neyroterapiyası kvant fizikasına əsaslanmır və kvant tunelləşməsindən psixoterapiyanın mexanizmi kimi istifadə etmir.
Kvant tunelləşməsi burada metaforadır.
Amma mühüm bir fikri görməyə kömək edən metafora:
bəzən vəziyyətlər arasında keçid özümüzü dəfələrlə bu keçidi etməyə inandırdığımız üçün baş vermir.
Bəzən yeni vəziyyətin mümkün olduğu şəraitə ehtiyacımız olur.
Düşüncədən – təcrübəyə.
Biz çox vaxt anlamağın gücünü olduğundan artıq qiymətləndiririk.
Bizə elə gəlir:
«Əgər hər şeyi başa düşmüşəmsə, deməli, dəyişməliyəm».
Amma insan psixikası bundan daha mürəkkəbdir.
Niyə qorxduğumuzu anlaya bilərik – və yenə də qorxa bilərik.
Niyə təxirə saldığımızı anlaya bilərik – və yenə də təxirə sala bilərik.
«Xeyr» deməli olduğumuzu bilə bilərik – və yenə də razılaşa bilərik.
Köhnə münasibətlərin artıq bizə uyğun olmadığını dərk edə bilərik – və yenə də həmin tanış münasibət modelinə qayıda bilərik.
Çünki «mən bilirəm» ilə «mən bunu başqa cür edə bilərəm» arasında böyük bir təcrübə sahəsi var.
Və psixoterapiya məhz bu sahə ilə də işləyir.
Bəzən yeni həyat yeni bir düşüncədən başlamır.
Bəlkə də buna görə bəzi dəyişikliklər insan nəhayət özünü mükəmməl şəkildə izah edə bildiyi zaman deyil,
ilk dəfə yeni bir təcrübə qazandığı zaman başlayır.
Daimi gərginliyin əvəzinə təhlükəsizlik təcrübəsi.
Avtomatik reaksiyanın əvəzinə seçim təcrübəsi.
Donub qalmağın əvəzinə hərəkət təcrübəsi.
Öz hisslərindən vərdiş halında uzaqlaşmaq əvəzinə özü ilə təmas təcrübəsi.
Və bundan sonra başqa bir ssenari formalaşdırmaq imkanı yaranır.
Keçmiş yox olduğu üçün deyil.
Sinir sistemində yeni cavab variantı yarandığı üçün.
Bəzən yeni həyat yeni bir düşüncədən başlamır.
Yeni bir təcrübədən başlayır.
Və bəlkə də həqiqi dəyişiklik məhz o anda başlayır ki, insan yalnız niyə əvvəlki kimi yaşadığını anlamaqla kifayətlənmir, həm də necə başqa cür yaşaya biləcəyini təcrübədən keçirməyə başlayır.
Şərafət Şirinli
Klinik psixoloq, EMDR terapevt, ailə psixoloqu
“Rebrain Academy”nin rəhbəri
