Müasir həyatın sürətli tempi, gündəlik qayğılar, iş yükü, yuxusuzluq və stress bir çox insanda yorğunluq yaradır. Bəzən uzun və gərgin iş günündən sonra insanın özünü halsız hiss etməsi, enerjisinin azalması tamamilə normaldır. Adətən belə yorğunluq yaxşı istirahət, keyfiyyətli yuxu və düzgün qidalanmadan sonra aradan qalxır. Lakin bəzi insanlarda yorğunluq günlərlə, həftələrlə, hətta aylarla davam edir. Hətta kifayət qədər yatmaq və istirahət etmək belə əvvəlki enerjini geri qaytarmır.

Belə vəziyyət bəzən xroniki yorğunluq sindromu ilə əlaqəli ola bilər. Tibbdə bu vəziyyət mialgik ensefalomielit/xroniki yorğunluq sindromu (ME/CFS) adlandırılır. Bu, sadəcə halsızlıq və enerji çatışmazlığı deyil, insanın fiziki, zehni və gündəlik fəaliyyət imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdıra bilən mürəkkəb, uzunmüddətli xəstəlikdir.

Bəs adi yorğunluqla xroniki yorğunluq sindromunu necə fərqləndirmək olar? Hansı əlamətlərə diqqət yetirmək lazımdır?

Adi yorğunluq və xroniki yorğunluq sindromu: əsas fərq nədir?

Adi yorğunluq əksər hallarda fiziki və ya zehni yüklənmənin nəticəsi olur. Uzun müddət işləmək, ağır fiziki fəaliyyət, yuxu rejiminin pozulması, emosional gərginlik və qeyri-kafi qidalanma orqanizmin enerji ehtiyatlarının azalmasına səbəb ola bilər. İnsan istirahət etdikdə, normal yatdıqda və gündəlik rejimini qaydaya saldıqda vəziyyət tədricən yaxşılaşır.

Xroniki yorğunluq sindromunda isə vəziyyət fərqlidir. Yorğunluq uzun müddət davam edir və adi istirahətlə aradan qalxmır. İnsan əvvəllər rahatlıqla yerinə yetirdiyi gündəlik işləri görməkdə çətinlik çəkə bilər. Hətta qısa gəzinti, ev işləri və ya uzunmüddətli diqqət tələb edən fəaliyyət belə vəziyyətin pisləşməsinə səbəb ola bilər.

Bu sindromun ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biri fiziki və ya zehni fəaliyyətdən sonra simptomların güclənməsidir.

Xroniki yorğunluq sindromunun əsas əlamətləri

Xroniki yorğunluq sindromu hər insanda eyni şəkildə özünü göstərmir. Bəzi insanlarda fiziki halsızlıq, digərlərində isə yaddaş, diqqət və yuxu problemləri daha qabarıq müşahidə olunur.

Əsas əlamətlərə aşağıdakılar daxildir:

– Davamlı və güclü yorğunluq: İnsan özünü daim tükənmiş hiss edir. Bu vəziyyət əvvəlki fəaliyyət səviyyəsini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

– İstirahətdən sonra bərpa olunmamaq: Gecə kifayət qədər yatmasına baxmayaraq, insan səhər yorğun oyanır.

– Fəaliyyətdən sonra vəziyyətin pisləşməsi: Fiziki və ya zehni yüklənmədən sonra halsızlıq, ağrı və digər simptomlar arta bilər.

– Yaddaş və diqqət problemləri: İnsan fikrini cəmləməkdə, məlumatları yadda saxlamaqda və qərar verməkdə çətinlik çəkə bilər.

– Əzələ və oynaq ağrıları: Aydın səbəb olmadan bədənin müxtəlif nahiyələrində ağrılar yarana bilər.

– Baş ağrıları: Əvvəlkindən fərqli xarakter daşıyan və ya təkrarlanan baş ağrıları müşahidə oluna bilər.

– Ayaqüstə qalarkən narahatlıq: Bəzi insanlarda ayağa qalxdıqda başgicəllənmə, ürəkdöyünmə və halsızlıq yaranır.

Bu əlamətlərin hər hansı birinin olması avtomatik olaraq xroniki yorğunluq sindromu demək deyil. Oxşar şikayətlər bir çox başqa xəstəliklərdə də müşahidə edilə bilər.

Ən xarakterik əlamət: Fəaliyyətdən sonra vəziyyətin pisləşməsi

Xroniki yorğunluq sindromunu adi yorğunluqdan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri fiziki və zehni fəaliyyətdən sonra simptomların kəskinləşməsidir. Bu hal tibbdə post-eksertional halsızlıq (PEM) adlanır.

Məsələn, insan əvvəlki gün qısa müddət ev işləri ilə məşğul olur, mağazaya gedir və ya uzun müddət kompüter qarşısında işləyir. İlk anda ciddi narahatlıq hiss etməsə də, 12–48 saat sonra güclü halsızlıq, əzələ ağrıları, baş ağrısı, yuxu pozğunluğu və diqqət problemləri yarana bilər.

Bu vəziyyət bir neçə gün, bəzən həftələrlə davam edə bilər. Adi yorğunluqda isə fiziki fəaliyyətdən sonra yaranan halsızlıq, adətən, istirahətlə tədricən azalır.

Məhz buna görə xroniki yorğunluq sindromu olan insanlara özlərini məcbur edərək əvvəlki fəaliyyət tempini saxlamaq tövsiyə edilmir. Fəaliyyət və istirahət arasında düzgün tarazlığın qorunması simptomların kəskinləşməsinin qarşısını almağa kömək edə bilər.

Xroniki yorğunluq sindromu niyə yaranır?

Bu sindromun dəqiq səbəbi hələ tam müəyyən edilməyib. Alimlər onun yaranmasında bir neçə amilin rol oynaya biləcəyini araşdırırlar. Xüsusilə virus və digər infeksiyalardan sonra bəzi insanlarda uzunmüddətli yorğunluq və fəaliyyət qabiliyyətinin azalması müşahidə olunur.

Araşdırılan mümkün amillər arasında immun sisteminin fəaliyyətində dəyişikliklər, sinir sisteminin tənzimlənməsi, enerji mübadiləsi və orqanizmin stressə reaksiyası da var.

Bəzi hallarda xəstəlik infeksiyadan sonra başlayır. Digər insanlarda isə simptomların yaranması ilə konkret bir hadisə arasında aydın əlaqə müəyyən edilmir. Hazırda xroniki yorğunluq sindromunun bütün hallara aid vahid səbəbi və təsdiqlənmiş mexanizmi yoxdur.

Hansı xəstəliklərlə qarışdırıla bilər?

Daimi yorğunluq yalnız xroniki yorğunluq sindromunun əlaməti deyil. Bir sıra xəstəliklər və sağlamlıq problemləri də oxşar şikayətlərə səbəb ola bilər.

Bunlara daxildir:

– Dəmir çatışmazlığı və anemiya: Qanda hemoglobinin azalması toxumaların oksigenlə təminatına təsir edərək halsızlıq, başgicəllənmə və gücsüzlük yarada bilər.

– Qalxanabənzər vəz xəstəlikləri: Xüsusilə hipotireoz zamanı yorğunluq, yuxululuq, çəki artımı və soyuğa həssaslıq müşahidə oluna bilər.

– Şəkərli diabet: Qanda şəkərin normadan yüksək olması yorğunluq, susuzluq və tez-tez sidiyə getmə ilə müşayiət edilə bilər.

– Yuxu pozğunluqları: Yuxu apnesi və digər yuxu problemləri insanın gecə kifayət qədər yatmasına baxmayaraq, səhərlər yorğun oyanmasına səbəb ola bilər.

– Depressiya və digər psixoloji problemlər: Enerjinin azalması, diqqət çətinliyi, yuxu və iştaha dəyişiklikləri yarada bilər.

Bu səbəbdən uzunmüddətli yorğunluğu yalnız stress, iş yükü və ya vitamin çatışmazlığı ilə əlaqələndirmək düzgün deyil. İlk növbədə mümkün tibbi səbəblər araşdırılmalıdır.

Diaqnoz necə qoyulur?

Xroniki yorğunluq sindromunu təsdiqləyən xüsusi bir qan analizi və ya instrumental müayinə mövcud deyil. Diaqnoz əsasən xəstənin şikayətləri, tibbi tarixçəsi, fiziki müayinə və digər xəstəliklərin istisna edilməsi əsasında qoyulur.

Həkim ehtiyacdan asılı olaraq ümumi qan analizi, ferritin, qalxanabənzər vəz hormonları, qan şəkəri, qaraciyər və böyrək funksiyası, iltihab göstəriciləri və digər müayinələr təyin edə bilər.

Diaqnoz meyarlarında istifadə olunan müddət də təlimatlara görə fərqlənir. ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin (CDC) meyarlarında simptomların altı ay və daha çox davam etməsi nəzərə alınır. Böyük Britaniyanın NICE klinik tövsiyələrində isə uyğun simptomlar üç ay davam etdikdə diaqnozun təsdiqlənməsi nəzərdə tutulur.

Xroniki yorğunluq sindromunun müalicəsi varmı?

Hazırda xroniki yorğunluq sindromunu tamamilə aradan qaldıran universal müalicə üsulu yoxdur. Bununla belə, düzgün tibbi yanaşma və simptomların idarə edilməsi insanın həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər.

Müalicə hər bir xəstənin vəziyyətinə uyğun fərdi şəkildə planlaşdırılır. Burada əsas məqsəd yorğunluğu və digər narahatedici əlamətləri azaltmaq, vəziyyətin ağırlaşmasının qarşısını almaqdır.

Bunun üçün bir sıra tədbirlər tövsiyə olunur:

– Fəaliyyət və istirahət balansı: İnsan öz enerji imkanlarını nəzərə almalı, fiziki və zehni yüklənməni düzgün bölüşdürməlidir.

– Yuxu rejiminin tənzimlənməsi: Hər gün eyni saatlarda yatmaq və oyanmaq, yuxu keyfiyyətini yaxşılaşdıran vərdişlərə əməl etmək vacibdir.

– Düzgün qidalanma: Balanslaşdırılmış qidalanma və kifayət qədər maye qəbulu orqanizmin ümumi sağlamlığını dəstəkləyir.

– Əlavə xəstəliklərin müalicəsi: Yuxu pozğunluğu, ağrı, təzyiq dəyişiklikləri və digər yanaşı problemlər ayrıca qiymətləndirilməlidir.

– Fərdi tibbi dəstək: Həkim xəstənin şikayətlərinə uyğun müalicə və simptomların yüngülləşdirilməsi üçün vasitələr müəyyən edə bilər.

Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, xroniki yorğunluq sindromu olan insanlara özlərini məcbur edərək fiziki fəaliyyəti tədricən və əvvəlcədən müəyyən edilmiş cədvəl üzrə artırmaq yanaşması uyğun deyil. Belə bir yanaşma bəzi xəstələrdə simptomları daha da ağırlaşdıra bilər.

Yorğunluq nə zaman həkimə müraciət etməyi tələb edir?

Yorğunluq uzun müddət davam edir, gündəlik işlərə mane olur və istirahətə baxmayaraq azalmırsa, həkimə müraciət etmək lazımdır. Xüsusilə bu hal yaddaş və diqqət problemləri, əzələ ağrıları, yuxu pozğunluğu və fiziki fəaliyyətdən sonra vəziyyətin pisləşməsi ilə müşayiət olunursa, tibbi qiymətləndirmə vacibdir.

Sinə ağrısı, nəfəs darlığı, huşun itirilməsi, qəfil güclü zəiflik və ya nevroloji əlamətlər yaranarsa, bunu adi yorğunluq hesab etmək olmaz və təcili tibbi yardım alınmalıdır.

Unutmaq olmaz ki, davamlı yorğunluq həmişə xroniki yorğunluq sindromu demək deyil. Bəzən orqanizmin verdiyi bu siqnal başqa bir xəstəliyin ilkin əlaməti olur. Buna görə səbəbi müəyyənləşdirmədən özbaşına vitamin, mineral və ya digər preparatlar qəbul etmək əvəzinə, mütəxəssis müayinəsindən keçmək daha doğrudur.