Sevgi insanın özünü təhlükəsiz, dəyərli və qəbul olunmuş hiss etdiyi münasibətin təməlidir. Sağlam münasibətdə tərəflər bir-birinin hisslərinə, düşüncələrinə, şəxsi sərhədlərinə və seçimlərinə hörmətlə yanaşırlar. Lakin bəzən sevgi adı altında təqdim edilən davranışların arxasında qayğı deyil, nəzarət etmək, idarə etmək və qarşı tərəfi özündən asılı vəziyyətə salmaq istəyi dayanır. Belə münasibətlərdə manipulyasiya açıq təzyiq formasında deyil, çox vaxt diqqət, qısqanclıq, fədakarlıq və hətta sevgi görüntüsü altında özünü göstərir.
Emosional manipulyasiya münasibətdə tərəflərdən birinin digərinin hisslərinə, düşüncələrinə və qərarlarına təsir göstərərək öz istədiyini əldə etməyə çalışmasıdır. Manipulyasiya edən insan bunu hər zaman açıq şəkildə etmir. O, bəzən qarşı tərəfdə günahkarlıq hissi yaradır, bəzən sevgisini geri çəkir, bəzən də həddindən artıq diqqət göstərərək partnyorunun emosional bağlılığını gücləndirməyə çalışır. Nəticədə manipulyasiyaya məruz qalan insan münasibətdə özünü daim nəyisə düzəltməli, sübut etməli və qarşı tərəfin gözləntilərinə uyğunlaşmalı olan biri kimi hiss etməyə başlayır.
Sevgi, yoxsa nəzarət?
Münasibətlərdə manipulyasiyanın ən çətin tərəflərindən biri onun sevgi ilə qarışdırılmasıdır. Məsələn, partnyorun hər addımına nəzarət etmək qısqanclıq və sahib çıxmaq kimi təqdim edilə bilər. Geyimə, dostlara, sosial çevrəyə və gündəlik seçimlərə müdaxilə etmək isə bəzən “sənin yaxşılığını istəyirəm” ifadəsi ilə əsaslandırılır.
Halbuki sevgi qarşı tərəfin azadlığını məhdudlaşdırmaq deyil. İnsan sevdiyi şəxsin həyatına nəzarət etmədən də ona qayğı göstərə, narahatlığını ifadə edə və münasibətdə öz gözləntilərini bildirə bilər. Qısqanclıq hissinin mövcudluğu özlüyündə manipulyasiya demək deyil. Əsas məsələ bu hissin hansı davranışlara çevrilməsidir. Əgər qısqanclıq təhqir, təhdid, qadağa, təcrid və davamlı nəzarətlə müşayiət olunursa, burada sağlam münasibət sərhədləri pozulur.
Bir gün yaxın, bir gün uzaq: Emosional qeyri-müəyyənlik
Sevgi adı altında manipulyasiyanın geniş yayılmış formalarından biri yaxınlaşdırma-uzaqlaşdırma davranışıdır. Bu zaman insan bir gün həddindən artıq mehriban, diqqətli və qayğıkeş davranır, növbəti gün isə səbəb göstərmədən soyuqlaşır, ünsiyyətdən qaçır və qarşı tərəfi emosional qeyri-müəyyənlikdə saxlayır.
Belə münasibətdə partnyor nə baş verdiyini anlamağa çalışır, öz davranışlarını təhlil edir və əvvəlki yaxınlığı geri qaytarmaq üçün daha çox səy göstərir. Bir müddət sonra onun emosional vəziyyəti qarşı tərəfin münasibətindən asılı hala gəlir. Diqqət gördüyü zaman rahatlaşır, laqeydliklə qarşılaşdıqda isə narahatlıq, qorxu və özünü günahlandırma hissləri yaşayır.
Psixologiyada bu mexanizmlə əlaqəli olan aralıqlı mükafatlandırma anlayışı mövcuddur. İnsan müsbət münasibəti və diqqəti hər zaman deyil, gözlənilməz intervallarla aldıqda həmin diqqəti əldə etmək üçün daha çox səy göstərə bilər. Bu mexanizm münasibətdən uzaqlaşmağı çətinləşdirən amillərdən birinə çevrilə bilər. Bununla belə, hər isti-soyuq davranış manipulyasiya hesab edilmir. Bəzən emosional yetkinlik çatışmazlığı, ünsiyyət bacarıqlarının zəifliyi və şəxsi problemlər də bu davranışlara səbəb ola bilər. Burada əsas məsələ davranışın davamlılığı və qarşı tərəfə təsiridir.
Günahkarlıq hissi yaratmaq – manipulyasiyanın gizli üsulu
Manipulyasiya edən insanlar bəzən öz istəklərini birbaşa ifadə etmək əvəzinə qarşı tərəfdə günahkarlıq hissi yaradırlar. “Əgər məni həqiqətən sevsəydin, bunu edərdin”, “Mən sənin üçün hər şeydən keçdim, sən isə bunu edə bilmirsən”, “Sənin ucbatından belə oldum” kimi ifadələr buna nümunədir.
Bu cür yanaşma insanın şəxsi qərarlarını günahkarlıq və qorxu üzərindən dəyişdirməsinə səbəb ola bilər. O, münasibətdə mübahisə yaranmasın deyə öz istəklərindən imtina edir, qarşı tərəfi incitməmək üçün sərhədlərini pozur və zamanla öz ehtiyaclarını ikinci plana keçirir.
Sağlam münasibətdə insanlar bir-birindən nəsə istəyə, narazılıqlarını bildirə və güzəştə gedə bilərlər. Lakin bunlar emosional təzyiq və borclandırma yolu ilə həyata keçirilməməlidir. Sevgi insanı daim özünü günahkar hiss etməyə məcbur edən münasibət modeli deyil.
Susmaqla cəzalandırmaq və sevgini geri çəkmək
Münaqişə zamanı sakitləşmək üçün müəyyən müddət ünsiyyətə fasilə vermək normal ola bilər. Lakin susmaq qarşı tərəfi cəzalandırmaq, narahat etmək və istədiyini qəbul etdirmək vasitəsinə çevrildikdə emosional manipulyasiya xarakteri daşıyır.
Belə münasibətlərdə tərəflərdən biri problem barədə danışmaqdan imtina edir, mesajlara cavab vermir, diqqəti və sevgini geri çəkir. Digər tərəf isə münasibətin yenidən əvvəlki vəziyyətə qayıtması üçün üzr istəməyə, güzəştə getməyə və özünü haqsız hesab etməyə başlayır.
Bu davranış təkrarlanarsa, insanda münaqişələrdən qorxmaq, fikirlərini ifadə etməkdən çəkinmək və qarşı tərəfin reaksiyasına həddindən artıq həssas yanaşmaq kimi nəticələr yarana bilər.
Love bombing: Həddindən artıq sevgi də manipulyasiya ola bilərmi?
Münasibətin başlanğıcında həddindən artıq diqqət, bahalı hədiyyələr, davamlı mesajlar, böyük sevgi etirafları və gələcəklə bağlı sürətli vədlər bəzən “love bombing” adlandırılan davranış modelinin əlamətləri ola bilər.
Bu zaman insan qarşı tərəfi qısa müddətdə emosional baxımdan özünə bağlamağa çalışır. Münasibət çox sürətlə inkişaf edir, partnyor özünü xüsusi və əvəzolunmaz hiss edir. Lakin sonradan bu diqqət qəfil azalır, sevgi şərtli xarakter alır və münasibətdə nəzarət elementləri ortaya çıxır.
Burada vacib məqam odur ki, münasibətin əvvəlində romantik və diqqətli olmaq özlüyündə manipulyasiya deyil. Love bombing-dən danışmaq üçün həddindən artıq diqqətin ardınca nəzarət, təzyiq, sərhədlərin pozulması və emosional idarəetmə kimi davranışların olub-olmamasına baxmaq lazımdır.
İnsan niyə manipulyativ münasibətdən uzaqlaşa bilmir?
Kənardan baxanda belə münasibətdən ayrılmaq asan görünə bilər. Lakin həmin münasibətin içində olan insan üçün bu qərar heç də sadə olmur. Çünki emosional bağlılıq, birgə yaşanmış xatirələr, gələcəyə dair ümidlər, tək qalmaq qorxusu və özünəinamın zəifləməsi ayrılma prosesini çətinləşdirə bilər.
Manipulyativ münasibətdə insan bəzən qarşı tərəfin əvvəlki mehriban davranışlarına qayıdacağına inanır. “Əslində o, pis insan deyil”, “Bir az səbir etsəm, dəyişəcək”, “Bəlkə də mən düzgün davranmadım” kimi düşüncələr onu münasibətdə saxlaya bilər.
Digər tərəfdən, davamlı tənqid və dəyərsizləşdirmə insanın özünə münasibətini də dəyişir. O, zamanla öz qərarlarına güvənməməyə, hisslərini şişirtdiyini düşünməyə və münasibətdə baş verən problemlərə görə özünü məsul tutmağa başlayır.
Manipulyativ münasibətdən uzaqlaşmaq üçün ilk növbədə yaşananları düzgün qiymətləndirmək, şəxsi sərhədləri müəyyənləşdirmək və etibarlı insanlardan dəstək almaq vacibdir. Davranışlar davamlıdırsa və insanın psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərirsə, psixoloq dəstəyi faydalı ola bilər. Təhdid və zorakılıq hallarında isə təhlükəsizlik planı və müvafiq peşəkar dəstək prioritet olmalıdır.
Sağlam sevginin əsas göstəricisi nəzarət deyil, hörmətdir
Sağlam münasibətdə tərəflər bir-birinin fərdi xüsusiyyətlərini qəbul edir, sərhədlərə hörmət göstərir və problemləri qarşılıqlı ünsiyyət yolu ilə həll etməyə çalışırlar. Burada sevgi itaət etmək, hər şeyə razılaşmaq və özündən imtina etmək demək deyil.
İnsan sevdiyi şəxsin yanında özünü daim günahkar, qorxmuş, dəyərsiz və qeyri-kafi hiss etməməlidir. Münasibət hər iki tərəfin emosional ehtiyaclarının nəzərə alındığı, qarşılıqlı etimadın və məsuliyyətin olduğu bir mühit yaratmalıdır.
Unutmaq olmaz ki, sevgi adı altında göstərilən hər davranış sevgi deyil. Bəzən qayğı kimi görünən nəzarət, bağlılıq kimi təqdim edilən asılılıq, romantika adı altında yaşadılan emosional təzyiq insanın psixoloji rifahına ciddi zərər verə bilər. Sevgi insanı özündən uzaqlaşdırmamalı, əksinə, özünü daha dəyərli, güvənli və azad hiss etməsinə imkan yaratmalıdır.
Psixoloq M. Almara Ağaqızı
PRİM – Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin direktoru
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər Bakı şəhəri, Zahid Xəlilov 48A, Elmlər m/st yaxınlığında yerləşən “PRİM” Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinə müraciət edə və ya 050 777 80 04 mobil nömrəsi ilə birbaşa Almara Ağaqızı ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin @almara.melikova.aga_qizi instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Almara xanımla kontakt yarada bilərlər.)
