Bəzən gün ərzində özümüzü yorğun hiss edir, səhərlər yataqdan çətin qalxır, başgicəllənmə və diqqət dağınıqlığı yaşayırıq. Bu əlamətləri çox vaxt yuxusuzluq, stress və ya gündəlik yorğunluqla əlaqələndiririk. Lakin onların arxasında duran səbəblərdən biri də dəmir çatışmazlığı və dəmir çatışmazlığı anemiyası, yəni qanazlığı ola bilər.

Dəmir orqanizmdə oksigenin toxumalara daşınmasını təmin edən hemoqlobinin yaranması üçün vacib mineraldır. Dəmir ehtiyatları azaldıqda orqanizm bir müddət bu çatışmazlığı kompensasiya edə bilər. Çatışmazlıq dərinləşdikdə isə hemoqlobinin səviyyəsi də aşağı düşə və anemiya yarana bilər.

Dəmir çatışmazlığı ilə qanazlığı arasında hansı fərq var?

Bu iki anlayış bir-biri ilə əlaqəli olsa da, eyni deyil.

Dəmir çatışmazlığı orqanizmdə dəmir ehtiyatlarının azalmasıdır. Bu mərhələdə hemoqlobinin səviyyəsi hələ normal qala bilər.

Dəmir çatışmazlığı anemiyası isə dəmirin kifayət etməməsi nəticəsində hemoqlobinin azalması ilə xarakterizə olunur. Hemoqlobin oksigeni ağciyərlərdən digər orqan və toxumalara daşıyan zülaldır.

Bu səbəbdən yalnız hemoqlobin göstəricisinin normal olması dəmir ehtiyatlarının kifayət etdiyini həmişə göstərmir.

Dəmir çatışmazlığının əsas əlamətləri hansılardır?

Dəmir çatışmazlığı ilkin mərhələdə heç bir aşkar əlamət verməyə bilər. Əlamətlər yarandıqda isə aşağıdakılara diqqət yetirmək lazımdır:

Davamlı yorğunluq və halsızlıq: kifayət qədər istirahətə baxmayaraq özünüzü enerjisiz hiss edirsiniz.

Baş gicəllənməsi və baş ağrısı: xüsusilə fiziki aktivlik zamanı və ya ayağa qalxarkən meydana çıxa bilər.

Dəri və selikli qişaların solğunluğu: dəmir çatışmazlığı anemiyasında müşahidə oluna bilər.

Təngnəfəslik və ürəkdöyünmə: xüsusilə pilləkən qalxarkən və ya adi fiziki iş zamanı yaranır.

Diqqətin və yaddaşın zəifləməsi: fikri cəmləmək çətinləşə, iş qabiliyyəti azala bilər.

Saç tökülməsi və dırnaqların kövrəkləşməsi: dəmir çatışmazlığı ilə əlaqəli ola bilər, lakin başqa səbəblərdən də yaranır.

Ayaqlarda narahatlıq hissi: xüsusilə axşam və gecə saatlarında ayaqları hərəkət etdirmək ehtiyacı yarana bilər.

Buz və ya digər qida olmayan maddələri yemək istəyi: bu hal dəmir çatışmazlığı ilə əlaqəli ola bilər.

Bu əlamətlərin heç biri təkbaşına dəmir çatışmazlığını təsdiqləmir. Düzgün diaqnoz üçün həkim müayinəsi və laborator analizlər vacibdir.

Kimlərdə dəmir çatışmazlığı riski daha yüksəkdir?

Dəmir çatışmazlığı müxtəlif yaş və qruplarda müşahidə oluna bilər. Risk xüsusilə aşağıdakı hallarda artır:

Menstruasiya zamanı qan itkisi çox olan qadınlarda;

Hamiləlik dövründə və hamiləlikdən sonra;

Uşaqlarda və sürətli böyümə dövründə olan yeniyetmələrdə;

Dəmir baxımından qeyri-kafi qidalanan şəxslərdə;

Mədə-bağırsaq xəstəlikləri və dəmirin sorulmasını pozan vəziyyətləri olan insanlarda;

Xroniki qan itkisi, o cümlədən mədə-bağırsaq qanaxması olan şəxslərdə;

Tez-tez qan verən insanlarda.

Kişilərdə və menopauzadan sonrakı qadınlarda dəmir çatışmazlığı aşkarlandıqda, mümkün qan itkisi mənbəyinin müəyyənləşdirilməsi xüsusilə vacibdir.

Dəmir çatışmazlığını müəyyən etmək üçün hansı analizlər aparılır?

İlkin qiymətləndirmədə həkim adətən aşağıdakı müayinələri nəzərdən keçirir:

Ümumi qan analizi – hemoqlobin səviyyəsini, eritrositlərin sayını və ölçüsünü, digər qan göstəricilərini qiymətləndirməyə kömək edir.

Ferritin – orqanizmdə dəmir ehtiyatlarını qiymətləndirmək üçün əsas göstəricilərdən biridir. Lakin iltihab və bəzi digər vəziyyətlərdə ferritin normal və ya yüksək görünə bilər.

Transferrin saturasiyası və digər dəmir göstəriciləri – ehtiyac olduqda dəmir mübadiləsini daha ətraflı qiymətləndirmək üçün təyin edilir.

Müayinələrin seçimi şəxsin şikayətlərindən, yaşından, yanaşı xəstəliklərindən və risk faktorlarından asılıdır. Dəmir çatışmazlığının səbəbini müəyyən etmək də müalicənin vacib hissəsidir.

Dəmir çatışmazlığının qarşısını necə almaq olar?

Dəmir ehtiyatlarını qorumaq üçün qidalanmaya diqqət yetirmək lazımdır. Dəmir mənbələrinə aşağıdakılar daxildir:

Qırmızı ət və digər ət məhsulları;

Balıq və dəniz məhsulları;

Mərci, lobya və noxud;

Dəmir ilə zənginləşdirilmiş taxıl məhsulları;

Yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər və digər bitki mənşəli qidalar.

Bitki mənşəli dəmirin sorulmasını yaxşılaşdırmaq üçün yeməklə birlikdə C vitamini ilə zəngin qidalar, məsələn, bibər, sitrus meyvələri və pomidor qəbul etmək faydalıdır. Çay və qəhvənin yeməklə eyni vaxtda qəbulu dəmirin sorulmasını azalda bilər.

Bununla yanaşı, qidalanmanın yaxşılaşdırılması artıq yaranmış dəmir çatışmazlığını hər zaman təkbaşına aradan qaldırmır. Dəmir preparatları yalnız uyğun göstəriş olduqda və həkimin tövsiyəsinə əsasən qəbul edilməlidir. Nəzarətsiz dəmir qəbulu zərərli ola bilər.

Hansı hallarda həkimə müraciət etmək lazımdır?

Davamlı yorğunluq, səbəbsiz halsızlıq, təngnəfəslik, ürəkdöyünmə, solğunluq və ya digər şübhəli əlamətlər müşahidə etdikdə həkimə müraciət edin. Qanazlığının səbəbi yalnız dəmir çatışmazlığı olmaya bilər; B12 vitamini və fol turşusu çatışmazlığı, xroniki xəstəliklər və digər hallar da oxşar əlamətlər yarada bilər.

Güclü təngnəfəslik, sinə ağrısı, huşun itirilməsi və ya aktiv, güclü qanaxma olduqda təcili tibbi yardım tələb oluna bilər.

Dəmir çatışmazlığı vaxtında aşkarlandıqda əksər hallarda müalicə edilə bilən vəziyyətdir. Əsas məsələ yorğunluq və halsızlıq kimi əlamətləri uzun müddət görməzdən gəlməmək, özbaşına preparat qəbul etməmək və problemin səbəbini araşdırmaqdır.

Sağlamlığınıza diqqət yetirin: düzgün diaqnoz, səbəbə uyğun müalicə və vaxtında profilaktik müayinə sağlamlığın qorunmasının əsas şərtlərindəndir.

Material maarifləndirmə məqsədi daşıyır və fərdi tibbi müayinəni əvəz etmir.

Nərminə Abbasova

Doktor Maya klinikasının baş həkiminin müavini

Terapevt, ailə həkimi

(Həkimlə əlaqə saxlamaq istəyənlər (051) 866 02 20 və (051) 567 66 96 mobil nömrələri ilə birbaşa Nərminə Abbasova ilə əlaqə saxlaya bilərlər.)