Valideyn olmaq yalnız uşağın ehtiyaclarını qarşılamaq, onu qorumaq və düzgün istiqamətləndirmək deyil. Eyni zamanda, onun tədricən öz qərarlarını verə bilən, məsuliyyət daşıyan və həyatın çətinlikləri ilə mübarizə aparmağı bacaran şəxsiyyətə çevrilməsinə dəstək olmaqdır.
Lakin valideynlər bəzən övladlarını qorumaq istəyərkən onların müstəqillik qazanmasına mane ola bilirlər. Uşağın hər addımına nəzarət etmək, onun əvəzinə qərar vermək, qarşılaşdığı çətinlikləri dərhal aradan qaldırmaq valideynə qayğıkeşlik kimi görünə bilər. Halbuki bu yanaşma uşağın öz imkanlarını sınamaq, səhvlərindən öyrənmək və məsuliyyət hissini inkişaf etdirmək imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Valideyn nəzarətinin uşağa təsiri onun necə həyata keçirilməsindən, uşağın yaşından və inkişaf səviyyəsindən asılıdır. Nəzarətin məqsədi uşağı idarə etmək deyil, onun müstəqilliyə doğru təhlükəsiz şəkildə irəliləməsinə kömək etmək olmalıdır.
Qorumaqla hər şeyi idarə etmək eyni deyil
Uşağın təhlükəsizliyini təmin etmək valideynin əsas vəzifələrindən biridir. Kiçik yaşlı uşağın küçədə nəzarətsiz qalmasına imkan verməmək, təhlükəli əşyaları əlçatan yerdə saxlamamaq, internetdən istifadə zamanı yaşına uyğun qaydalar müəyyənləşdirmək zəruri nəzarət nümunələridir.
Ancaq uşağın hər davranışını idarə etmək, onun əvəzinə danışmaq, seçimlərini daim dəyişdirmək və bütün çətinliklərdən uzaq tutmaq başqa bir yanaşmadır.
Məsələn, məktəbəqədər yaşlı uşağın geyimini özü seçmək istəməsi onun müstəqillik ehtiyacının göstəricisi ola bilər. Valideyn hava şəraitinə uyğun iki geyim seçərək qərarı uşağa həvalə edə bilər. Bu, həm təhlükəsizliyi qoruyur, həm də uşağa seçim imkanı verir.
Uşağın bütün qərarlarını valideynin verməsi isə onun öz seçimlərinə güvənməsini çətinləşdirə bilər.
Həddindən artıq nəzarət uşağın özünəinamına necə təsir edir?
Uşaqlar bacarıqlarını sınadıqca özlərinə güvənməyi öyrənirlər. Hər hansı işi müstəqil yerinə yetirmək, çətinliklə qarşılaşmaq və onu həll etməyə çalışmaq uşağa “Mən bacarıram” hissini qazandırır.
Əgər valideyn uşağın hər işinə müdaxilə edir, onun səhv etməsinə imkan vermir və daim daha yaxşısını özü etməyə çalışırsa, uşaq zamanla öz imkanlarına şübhə ilə yanaşa bilər.
“Bunu sən bacarmazsan”, “Sən səhv edəcəksən”, “Gəl, özüm edim” kimi ifadələr tez-tez təkrarlananda uşaq özünü bacarıqsız hiss edə bilər. Bu, onun yeni fəaliyyətlərə başlamaqdan çəkinməsinə, qərar verməkdə tərəddüd etməsinə və daim böyüklərin təsdiqini gözləməsinə səbəb ola bilər.
Valideynin məqsədi uşağın səhvsiz fəaliyyət göstərməsi deyil, səhv etdikdə vəziyyəti düzəltməyi öyrənməsidir.
Müstəqillik yaşa uyğun şəkildə formalaşır
Uşağın müstəqillik ehtiyacı yaş artdıqca dəyişir. Kiçik yaşlarda bu, sadə seçimlər etmək, öz oyuncaqlarını yığışdırmaq və geyinməyə çalışmaq şəklində görünə bilər.
Məktəbəqədər dövrdə uşaq gündəlik işlərdə daha çox iştirak etmək, məktəb yaşında isə dərslərini planlaşdırmaq, şəxsi əşyalarına nəzarət etmək və müəyyən qərarları özü vermək istəyir.
Yeniyetməlik dövründə müstəqillik ehtiyacı daha da artır. Yeniyetmə şəxsi məkanına, fikirlərinin dinlənilməsinə və qərarlarında iştirak etməyə ehtiyac duyur.
Bu mərhələdə valideynin bütün qərarları özü verməsi uşağın ailədən emosional uzaqlaşmasına və ya münasibətlərdə davamlı münaqişələrin yaranmasına səbəb ola bilər.
Bununla belə, müstəqillik uşağın bütün məsuliyyətlərdən azad olması demək deyil. Yaşa uyğun sərhədlər, təhlükəsizlik qaydaları və ailə məsuliyyətləri qorunmalıdır.
Uşağın səhv etməsinə imkan vermək niyə vacibdir?
Valideynlər övladlarının üzülməsini və uğursuzluq yaşamasını istəmirlər. Bu, təbii hissdir. Lakin uşağı bütün çətinliklərdən qorumaq onun həyat təcrübəsi qazanmasına mane ola bilər.
Məsələn, uşaq məktəb çantasına lazım olan əşyanı qoymağı unudursa, valideyn hər dəfə onun əvəzinə çantanı hazırlamaqla problemi aradan qaldıra bilər. Ancaq uşaq bu məsuliyyəti özü yerinə yetirməyi öyrənməyəcək.
Əgər uşağın yaşına uyğun və təhlükəsiz şəraitdə məsuliyyəti öz üzərinə götürməsinə imkan verilirsə, o, davranışının nəticəsini daha yaxşı anlayır.
Burada məqsəd uşağı cəzalandırmaq və ya çətinlik qarşısında tək qoymaq deyil. Valideyn uşağa əvvəlcədən plan qurmağı öyrədə, ehtiyac olduqda kömək edə və səhvdən sonra nəyi fərqli etmək mümkün olduğunu müzakirə edə bilər.
Nəzarətdən dəstəyə keçmək
Valideyn nəzarətinin sağlam forması uşağın yaşına və bacarıqlarına uyğun olaraq tədricən azalmasıdır. Uşaq yeni bacarıqlar qazandıqca valideyn ona daha çox məsuliyyət və seçim imkanı verməlidir.
Bunun üçün:
Uşağa gündəlik həyatda yaşına uyğun seçimlər təqdim edin.
Onun əvəzinə qərar verməzdən əvvəl fikrini soruşun.
Səhvlərini dərhal düzəltmək əvəzinə, problemi özü həll etməsinə imkan yaradın.
Uşağın məsuliyyət daşıya biləcəyi işləri onunla birlikdə müəyyənləşdirin.
Kömək istəyərkən onun nəyi özü edə biləcəyini nəzərə alın.
Yeniyetmələrlə qaydaları birtərəfli şəkildə müəyyənləşdirmək əvəzinə, müzakirə edin.
Valideynin uşağa güvənməsi onun bütün davranışlarını təsdiqləməsi demək deyil. Bu, uşağın inkişaf edə biləcəyinə inanmaq, ona öyrənmək üçün imkan yaratmaq və ehtiyac duyduqda yanında olmaqdır.
Müstəqil şəxsiyyət yetişdirmək uşağı valideyn dəstəyindən məhrum etmək deyil. Əksinə, onun dəstəyə ehtiyac duyduğu zaman bunu ifadə edə biləcəyi, eyni zamanda öz gücünü hiss edəcəyi münasibət qurmaqdır.
Uşağa hər şeyi onun əvəzinə edən valideyn yox, özünün bacara biləcəyini kəşf etməsinə imkan verən valideyn lazımdır.
Mənsurə Qəhrəmanova
Psixoloq-pedaqoq, uşaq inkişafı mütəxəssisi
Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrəsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)
