Bir çox insan qan analizində xolesterinin normal olduğunu gördükdə ürək-damar xəstəlikləri ilə bağlı narahatlığa əsas qalmadığını düşünür. Halbuki xolesterinin normal göstəriciləri ürəyin tam sağlam olduğuna zəmanət vermir. Ürək-damar xəstəliklərinin yaranmasına təkcə xolesterin deyil, qan təzyiqi, qanda şəkərin səviyyəsi, siqaret istifadəsi, irsi meyillilik, yaş və həyat tərzi kimi bir sıra amillər təsir göstərir.

Xolesterin orqanizmin normal fəaliyyəti üçün vacib olan yağabənzər maddədir. O, hüceyrələrin quruluşunda iştirak edir və bəzi hormonların yaranması üçün lazımdır. Problem xolesterinin özündən çox, onun qandakı səviyyəsi və növlərinin nisbəti, eləcə də damar divarlarında yağlı çöküntülərin toplanması ilə bağlıdır.

Xolesterinin əsas növlərindən biri aşağı sıxlıqlı lipoproteinlərlə daşınan LDL xolesterindir. Bu göstərici çox vaxt “pis xolesterin” adlandırılır, çünki onun artması damar divarlarında aterosklerotik lövhələrin yaranmasına və böyüməsinə şərait yarada bilər. Yüksək sıxlıqlı lipoproteinlərlə daşınan HDL xolesterin isə “yaxşı xolesterin” kimi tanınır. Lakin yalnız ümumi xolesterin göstəricisinə baxaraq ürək-damar riskini qiymətləndirmək düzgün deyil. LDL, HDL və triqliseridlərin səviyyəsi də nəzərə alınmalıdır. Üstəlik, LDL üçün uyğun hədəf göstərici hər kəsdə eyni olmur. Bu, insanın yaşından, yanaşı xəstəliklərindən və əvvəlki ürək-damar problemlərindən asılıdır.

Bəs xolesterin normal olduğu halda ürək xəstəliyi necə yarana bilər?

Bunun əsas səbəblərindən biri digər risk faktorlarının mövcudluğudur. Məsələn, yüksək qan təzyiqi damarların divarına davamlı təzyiq göstərərək onların zədələnmə riskini artıra bilər. Şəkərli diabet zamanı isə qanda şəkərin uzun müddət yüksək qalması damarların fəaliyyətinə mənfi təsir göstərir. Siqaret istifadəsi damarları zədələyir, qan dövranına və oksigenin daşınmasına mənfi təsir edir. Fiziki hərəkətsizlik, artıq çəki, qeyri-sağlam qidalanma və xroniki stress də ürək-damar sağlamlığına təsir edən amillər sırasındadır.

Ailə tarixçəsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Yaxın qohumlarda, xüsusilə erkən yaşlarda infarkt və ya digər ürək-damar xəstəlikləri müşahidə olunubsa, insanın öz riskini həkimlə müzakirə etməsi vacibdir. Bəzi insanlarda irsi meyillilik və digər bioloji xüsusiyyətlər ürək-damar xəstəliklərinin yaranmasında mühüm rol oynaya bilər. Belə hallarda xolesterin göstəricilərinin normal olması bütün risklərin aradan qalxdığı anlamına gəlmir.

Digər mühüm məqam odur ki, ürək xəstəlikləri hər zaman aşkar əlamətlərlə başlamır. Bəzi insanlarda uzun müddət heç bir şikayət olmadan damar problemləri inkişaf edə bilər. Digərlərində isə fiziki hərəkət zamanı sinədə sıxılma, təngnəfəslik, tez yorulma və ya ağrının çiyinə, qola, kürəyə və çənəyə yayılması kimi əlamətlər meydana çıxa bilər. Ürək-damar xəstəliklərinin əlamətləri insandan-insana dəyişir. Xüsusilə qadınlarda və yaşlı insanlarda ürək problemi bəzən qeyri-tipik əlamətlərlə də özünü göstərə bilər.

Sinədə qəfil başlayan və ya davam edən ağrı və sıxılma, nəfəs darlığı, soyuq tər, ürəkbulanma, qəfil gücsüzlük və ya ağrının qola, kürəyə və çənəyə yayılması infarktın əlamətləri ola bilər. Belə vəziyyətdə xolesterin analizinin nəticəsinin normal olub-olmamasından asılı olmayaraq, dərhal təcili tibbi yardım çağırmaq lazımdır. Bu əlamətləri yalnız yorğunluq və ya stresslə əlaqələndirərək gözləmək təhlükəlidir.

Ürək-damar xəstəliklərinin qarşısını almaq üçün yalnız xolesterini yoxlamaq kifayət etmir. Profilaktik müayinələr zamanı qan təzyiqinin, qanda şəkərin və lipid profilinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Həkim insanın yaşını, çəkisini, ailə tarixçəsini, siqaret istifadə edib-etmədiyini və mövcud xəstəliklərini də nəzərə alaraq ümumi ürək-damar riskini müəyyənləşdirə bilər. Bəzi hallarda əlavə müayinələrə və ya xüsusi analizlərə ehtiyac yarana bilər. Lakin bu müayinələrin hamısının hər kəsə eyni qaydada aparılması vacib deyil; seçim fərdi risklərə və şikayətlərə uyğun edilməlidir.

Gündəlik vərdişlərə diqqət yetirmək də ürək sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır. Qidalanmada tərəvəzlərə, meyvələrə, tam taxıllara və liflə zəngin məhsullara üstünlük vermək, doymuş və trans yağların, eləcə də həddindən artıq duzun qəbulunu azaltmaq faydalıdır. Müntəzəm fiziki aktivlik, sağlam çəkinin qorunması, siqaretdən uzaq durmaq və yuxu rejiminə diqqət yetirmək də ürək-damar riskinin azaldılmasına kömək edir. Yüksək təzyiq, diabet və ya xolesterin pozuntusu olan şəxslər isə həkimin təyin etdiyi müalicəni davam etdirməli və göstəricilərini nəzarətdə saxlamalıdırlar.

Bəzən insan analiz nəticələrinə əsaslanaraq özünü tam sağlam hesab edir və profilaktik müayinələri təxirə salır. Halbuki sağlamlıq yalnız bir laborator göstərici ilə müəyyən edilmir. Xolesterinin normal olması müsbət göstəricidir, amma ürəyin sağlamlığını qiymətləndirmək üçün ümumi mənzərəyə baxmaq lazımdır. Ən doğru yanaşma risk faktorlarını vaxtında müəyyənləşdirmək, fərdi profilaktika planı hazırlamaq və hər hansı şübhəli əlamət yarandıqda tibbi yardıma müraciət etməkdir.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi