“Bax, qonşunun uşağı necə dərs oxuyur”, “Filankəsin qızı səndən daha ağıllıdır”, “Sənin yaşında mən artıq hər şeyi bacarırdım”…

Valideynlər bəzən bu cümlələri uşaqlarını həvəsləndirmək, onlarda rəqabət hissi yaratmaq və daha yaxşı nəticələr əldə etmələrinə kömək etmək məqsədilə işlədirlər. Onlara elə gəlir ki, övladlarını başqa uşaqlarla müqayisə etməklə məsuliyyət hissini artıracaq, daha çalışqan və uğurlu olmağa sövq edəcəklər. Lakin bu yanaşmanın nəticəsi heç də həmişə gözlənilən kimi olmur. Əksinə, davamlı müqayisə uşağın özünə münasibətinə, valideynlərinə olan etibarına və gələcəkdə quracağı münasibətlərə mənfi təsir göstərə bilər.

Uşaq üçün valideynin fikri, münasibəti və qiymətləndirməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O, özünü və bacarıqlarını dərk etməyə çalışarkən böyüklərin reaksiyalarını əsas götürür. Valideyn tez-tez başqa uşaqları nümunə göstərirsə, övladında belə bir düşüncə formalaşa bilər: “Mən olduğum kimi kifayət qədər yaxşı deyiləm. Sevilmək və qəbul olunmaq üçün başqaları kimi olmalıyam”.

Bəs uşaqları müqayisə etmək onların psixologiyasında hansı izləri buraxır və valideynlər bu vərdişdən necə uzaqlaşa bilərlər?

Uşaq niyə özünü başqaları ilə müqayisə etməyə başlayır?

Uşaqlar kiçik yaşlarından ətrafdakı insanları müşahidə edir, davranışlarını öyrənir və öz bacarıqlarını başqalarınınkı ilə müqayisə edirlər. Bu, inkişaf prosesinin müəyyən mərhələlərində təbii haldır. Onlar dostlarının nəyi daha yaxşı bacardığını görərək yeni şeylər öyrənə, öz imkanlarını tanıya bilərlər.

Problem müqayisənin uşağın özünü qiymətləndirməsinin əsas vasitəsinə çevrildiyi zaman yaranır. Xüsusilə valideynlər övladlarını tez-tez başqa uşaqlarla müqayisə etdikdə uşaq öz dəyərini şəxsi keyfiyyətləri, səyləri və inkişafı ilə deyil, başqalarından nə qədər üstün və ya geri qalması ilə ölçməyə başlayır.

Məsələn, dərslərində çətinlik çəkən uşağa davamlı olaraq sinif yoldaşının yüksək qiymətləri xatırladılırsa, o, öz çətinliklərini aradan qaldırmaq əvəzinə həmin uşağın daha bacarıqlı olduğu qənaətinə gələ bilər. Zaman keçdikcə bu fikir özünə inamın azalmasına və öyrənmək istəyinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Burada vacib məqam odur ki, hər bir uşağın inkişaf tempi, maraqları, öyrənmə tərzi və emosional ehtiyacları fərqlidir. Bir uşağın müəyyən sahədə daha sürətli inkişaf etməsi digər uşağın bacarıqsız olduğu mənasına gəlmir.

Müqayisə uşağın özünəinamını necə zədələyir?

Davamlı müqayisənin ən mühüm nəticələrindən biri uşağın özünəinamının zəifləməsidir. Uşaq valideyninin gözündə daim kimdənsə geri qaldığını hiss edirsə, zamanla öz imkanlarına şübhə ilə yanaşa bilər.

Belə uşaqlar yeni işlərə başlamaqdan çəkinə, səhv etməkdən qorxa və bacarmadıqları bir işlə qarşılaşdıqda tez ruhdan düşə bilərlər. Çünki onlar üçün uğursuzluq sadəcə öyrənmə prosesinin bir hissəsi deyil, başqalarından geri qalmağın və valideynlərini məyus etməyin göstəricisinə çevrilir.

Bəzi uşaqlar isə özlərini sübut etmək üçün həddindən artıq çalışırlar. Onlar yüksək qiymətlər almağa, hər sahədə birinci olmağa və ətrafdakıların rəğbətini qazanmağa çalışırlar. İlk baxışdan bu davranış uğura can atmaq kimi görünsə də, onun arxasında bəzən qəbul edilməmək və sevilməmək qorxusu dayanır.

Beləliklə, müqayisə bir uşaqda özünə inamsızlıq, digərində isə uğursuzluğa dözümsüzlük və mükəmməl olmaq ehtiyacı yarada bilər. Hər iki halda uşağın özünü rahat ifadə etməsi çətinləşir.

“Niyə sən də onun kimi ola bilmirsən?” – bu cümlənin yaratdığı hisslər

Valideynlərin tez-tez işlətdiyi bu ifadə uşağa sadəcə hansısa davranışını dəyişməli olduğunu bildirmir. O, uşağın şəxsiyyətinə yönəlmiş mənfi qiymətləndirmə kimi də qəbul edilə bilər.

Uşaq belə düşünə bilər: “Deməli, mənim davranışım, bacarığım və hətta özüm valideynlərimi qane etmirəm”.

Xüsusilə həssas uşaqlar bu sözləri uzun müddət yadda saxlaya bilərlər. Valideyn üçün adi görünən bir cümlə uşağın özünə münasibətində dərin iz buraxa bilər. O, özünü bacarıqsız, zəif və ya digər uşaqlardan əskik hesab etməyə başlaya bilər.

Bununla belə, hər uşaq eyni reaksiyanı vermir. Bəziləri etiraz edir, bəziləri valideynlərindən uzaqlaşır, digərləri isə hisslərini gizlədərək deyilənləri daxilən yaşayırlar. Uşağın susması onun incimədiyi demək deyil.

Ona görə də valideynlər yalnız dedikləri sözlərə deyil, bu sözlərin uşaqda hansı hisslər yaratdığına da diqqət yetirməlidirlər.

Bacı-qardaşlar arasında müqayisə münasibətləri poza bilər

Ailədə uşaqların bir-biri ilə müqayisə edilməsi xüsusi diqqət tələb edən məsələdir. “Bacın səndən daha səliqəlidir”, “Qardaşın heç vaxt belə etmir”, “Bax, o, dərslərini səndən yaxşı oxuyur” kimi ifadələr uşaqlar arasında rəqabəti gücləndirə bilər.

Uşaq valideyninin sevgisini və diqqətini qazanmaq üçün bacı-qardaşını rəqib kimi görməyə başlaya bilər. Digər uşağın uğuru onu sevindirmək əvəzinə narahat edə, hətta qısqanclıq yarada bilər.

Bəzi hallarda bu münasibət böyüdükcə də davam edir. Uşaqlar bir-birinin uğurlarını kiçiltməyə, özlərini daim sübut etməyə və valideynlərinin münasibətini müqayisə etməyə başlayırlar.

Əslində, ailədə hər uşağın fərqli xüsusiyyətlərini qəbul etmək mümkündür. Bir uşaq dərslərdə, digəri idmanda, başqa biri isə ünsiyyət və yaradıcılıq sahəsində daha güclü ola bilər. Bu fərqlər uşaqları bir-birindən üstün və ya aşağı etmir.

Valideynin vəzifəsi uşaqları eyni qəlibə salmaq deyil, hər birinin fərdi potensialını üzə çıxarmağa kömək etməkdir.

Müqayisə uşağı yalan danışmağa və səhvlərini gizlətməyə sövq edə bilər

Davamlı tənqid və müqayisə ilə qarşılaşan uşaq səhv etdikdə valideyninin reaksiyasından qorxa bilər. Nəticədə aldığı aşağı qiyməti gizlətməyə, uğursuzluğunu inkar etməyə və ya məsuliyyəti başqasının üzərinə atmağa çalışa bilər.

Bu davranışın arxasında həmişə məsuliyyətsizlik dayanmır. Bəzən uşaq sadəcə valideyninin gözündən düşməkdən, yenidən başqaları ilə müqayisə olunmaqdan və özünü pis hiss etməkdən qorxur.

Əgər uşaq evdə səhvlərini etiraf etdikdə alçaldılmayacağını və dinləniləcəyini bilirsə, çətinliklərini bölüşmək ehtimalı artır. Əksinə, hər səhv müqayisə və tənqid üçün fürsətə çevrilirsə, uşaq problemlərini valideynlərindən gizlətməyi öyrənə bilər.

Buna görə də valideynlər səhvə yalnız mənfi nəticə kimi baxmamalıdırlar. Səhv uşağın nəyisə hələ öyrənmədiyini göstərən məlumatdır. Əsas məsələ uşağı utandırmaq deyil, ona çətinliyin öhdəsindən gəlməyi öyrətməkdir.

Uşağın uğurunu yalnız nəticə ilə ölçməyin

Bəzi valideynlər uşaqlarının yalnız yüksək qiymət almasına, yarışda qalib gəlməsinə və ya başqalarından daha yaxşı nəticə göstərməsinə diqqət yetirirlər. Halbuki uşağın inkişafı yalnız əldə etdiyi nəticələrlə ölçülmür.

Məsələn, əvvəllər dərslərini müstəqil hazırlaya bilməyən uşaq bu dəfə tapşırıqlarını özü yerinə yetiribsə, bu, onun üçün mühüm irəliləyişdir. Yaxud utancaq uşaq sinifdə fikrini ifadə etməyə başlayıbsa, bu da təqdirəlayiq nailiyyətdir.

Valideyn uşağın yalnız nəticəsini deyil, göstərdiyi səyi, öyrənmək istəyini, irəliləyişini və çətinlik qarşısında davamlılığını da görməlidir.

“Dostun səndən yüksək qiymət alıb” demək əvəzinə, “Keçən dəfəyə nisbətən daha yaxşı hazırlaşmısan. Gəl, çətinlik çəkdiyin mövzulara birlikdə baxaq” demək daha dəstəkləyici yanaşmadır.

Belə münasibət uşağa uğurun başqalarını məğlub etməkdən deyil, öz bacarıqlarını inkişaf etdirməkdən ibarət olduğunu öyrədir.

Uşağı motivasiya etməyin daha sağlam yolları

Valideynlər bəzən müqayisədən tamamilə imtina etsələr, uşaqlarının həvəssiz qalacağından narahat olurlar. Halbuki motivasiya yaratmaq üçün uşağı başqalarının nəticələri ilə üz-üzə qoymağa ehtiyac yoxdur.

Bunun əvəzinə bir neçə yanaşmadan istifadə etmək olar:

1) Uşağı özünün əvvəlki nəticələri ilə müqayisə edin.

“Keçən ay bu tapşırığı etməkdə çətinlik çəkirdin, indi isə daha rahat bacarırsan” deməklə onun inkişafını görməsinə kömək edə bilərsiniz. Beləliklə, uşaq diqqətini başqalarının uğurundan öz irəliləyişinə yönəldir.

2) Konkret davranışı qiymətləndirin.

“Ən ağıllı uşaq sənsən” kimi ümumi ifadələr əvəzinə, “Bu tapşırıq çətin olsa da, sona qədər çalışdın” demək daha faydalıdır. Bu, uşağa hansı davranışının müsbət nəticə verdiyini anlamağa kömək edir.

3) Uşağın hisslərini dinləyin.

Əgər övladınız dərslərində və ya başqa sahədə çətinlik çəkirsə, dərhal onu tənqid etməyin. “Səncə, bu işdə sənə nə çətinlik yaradır?”, “Sənə necə kömək edə bilərəm?” kimi suallar verin.

4) Hər uşağın fərqli olduğunu qəbul edin.

Övladınızın dostunun, bacısının və ya qardaşının bacardığı hər şeyi eyni səviyyədə bacarmasını gözləməyin. Onun maraqlarını, güclü tərəflərini və fərdi inkişaf tempini nəzərə alın.

5) Sevgini nailiyyətlərdən asılı etməyin.

Uşaq bilməlidir ki, aşağı qiymət aldığına, yarışda uduzduğuna və ya hansısa işi bacarmadığına görə valideynlərinin sevgisini itirməyəcək. Bu, onun məsuliyyətsiz böyüməsi demək deyil. Əksinə, təhlükəsiz emosional mühitdə uşaq səhvlərini daha rahat qəbul etməyi və onların nəticələrini düzəltməyi öyrənə bilər.

Bəs uşaq özü başqa uşaqlarla müqayisə aparırsa?

Bəzən müqayisə yalnız valideynlərdən qaynaqlanmır. Uşaq özü də dostunun daha yaxşı oxuduğunu, qardaşının daha çox tərif aldığını və ya sinif yoldaşının daha bacarıqlı olduğunu düşünə bilər.

Belə vəziyyətdə “Belə düşünmə”, “Özünü onunla müqayisə etmə” demək uşağın narahatlığını aradan qaldırmaya bilər. Əvvəlcə onun hissini anlamağa çalışmaq lazımdır.

Məsələn, uşaq “Mən sinifdə ən zəif şagirdəm” deyirsə, “Səni belə düşünməyə vadar edən nədir?” deyə soruşa bilərsiniz. Bu sual onun hansı hadisəyə əsasən belə qənaətə gəldiyini anlamağa kömək edər.

Daha sonra uşağa hər kəsin fərqli bacarıqlara malik olduğunu, hansısa sahədə çətinlik çəkməyin insanın ümumi dəyərini müəyyən etmədiyini izah etmək olar.

Əgər uşaq özünü davamlı olaraq dəyərsiz hiss edirsə, məktəbə getməkdən çəkinirsə, sosial münasibətlərdən uzaqlaşırsa və ya uğursuzluq qorxusu gündəlik həyatına mane olursa, bu əlamətləri diqqətdən kənarda qoymaq olmaz. Belə hallarda uşaq psixoloqundan dəstək almaq faydalı ola bilər.

Valideynlər öz davranışlarına da nəzər salmalıdırlar

Uşaqlar yalnız onlara deyilən sözlərdən deyil, böyüklərin davranışlarından da öyrənirlər. Valideyn özü də həyatını başqalarının uğurları ilə müqayisə edir, daim kimdənsə geri qaldığını düşünür və nailiyyətlərini yetərli hesab etmirsə, uşaq bu münasibəti mənimsəyə bilər.

Buna görə də övladımıza başqaları ilə müqayisə aparmamağı öyrətmək istəyiriksə, özümüzün də bu məsələdə necə davrandığımıza diqqət yetirməliyik.

Həmçinin valideynlər bəzən öz uşaqlıq təcrübələrini fərqinə varmadan övladlarına ötürürlər. Özləri daim başqaları ilə müqayisə olunublarsa, bunu tərbiyənin normal üsulu hesab edə bilərlər. Lakin bir davranışın keçmişdə geniş yayılması onun uşağın inkişafı üçün faydalı olduğu demək deyil.

Valideyn öz sözlərinin uşağa necə təsir etdiyini anlamağa çalışmalı, ehtiyac olduqda yanaşmasını dəyişməkdən çəkinməməlidir.

Uşağa çatdırmalı olduğumuz əsas mesaj

Hər bir uşaq fərqli xarakterə, qabiliyyətlərə, maraqlara və inkişaf tempinə malikdir. Birinin sürətli öyrənməsi, digərinin daha çox vaxta ehtiyac duyması, birinin ünsiyyətcil, digərinin isə sakit olması onların dəyərini müəyyən etmir.

Uşağın ehtiyacı daim başqalarından üstün olduğunu eşitmək deyil. O, olduğu kimi qəbul edildiyini, çətinlik çəkəndə dəstək alacağını və səhv etdikdə alçaldılmayacağını hiss etməlidir.

Valideynin məqsədi uşağı başqalarına bənzətmək yox, onun öz potensialını kəşf etməsinə şərait yaratmaqdır. Çünki müqayisə uşağa başqalarının necə olduğunu göstərir, anlayış və dəstək isə ona özünün kim olduğunu tanımağa kömək edir.

Unutmayaq ki, uşağın özünəinamı təkcə uğurları ilə deyil, çətinliklər qarşısında ona necə yanaşıldığı ilə də formalaşır. Bəzən valideynin bir cümləsi uşağı həvəsləndirə, başqa bir cümləsi isə onun özünə olan inamını sarsıda bilər. Buna görə də övladımıza “Niyə onun kimi deyilsən?” sualını verməkdənsə, “Sənə özünü inkişaf etdirmək üçün necə kömək edə bilərəm?” sualını verməyi öyrənməliyik.

Çünki uşağın ən böyük ehtiyacı hamıdan yaxşı olmaq deyil, özünü dəyərli hiss etməkdir.

Hazırladı: İlahə Atəş