Nermine Abbasova

Unutqanlıq niyə yaranır? - Beynimizin verdiyi siqnallar

Baxış sayı: 294

Unutqanlıq müasir dövrdə müxtəlif yaş qruplarında müşahidə olunan problemlərdən biridir. Bəzən insan gündəlik işlərini planlaşdırarkən nə etmək istədiyini unudur, vacib əşyalarını hara qoyduğunu xatırlamır, tanış olduğu şəxsin adını yada sala bilmir və ya bir qədər əvvəl eşitdiyi məlumatı yaddaşında saxlamaqda çətinlik çəkir. Bu hallar hər zaman ciddi xəstəliyin göstəricisi olmasa da, tez-tez təkrarlanması və gündəlik həyata mane olması diqqətdən kənarda qalmamalıdır.

Unutqanlıq yalnız yaşlı insanlara xas problem deyil. Gənclərdə və orta yaşlı şəxslərdə də yaddaş zəifliyi müşahidə oluna bilər. Xüsusilə intensiv iş rejimi, yuxusuzluq, davamlı stress, düzgün qidalanmama və informasiyanın həddindən artıq çoxluğu yaddaş və diqqət funksiyalarına mənfi təsir göstərə bilər.

Bəs unutqanlığın əsas səbəbləri hansılardır? Yaddaşı gücləndirmək və bu problemin qarşısını almaq üçün nələr etmək lazımdır?

 

Unutqanlığın əsas səbəbləri

Yaddaş insan beyninin informasiyanı qəbul etmək, saxlamaq və lazım olduqda xatırlamaq qabiliyyətidir. Bu proses diqqət, yuxu, emosional vəziyyət və beynin müxtəlif nahiyələrinin fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır. Bu sistemlərdən hər hansı birində yaranan problem yaddaşın zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Xroniki stress və emosional gərginlik

Davamlı stress beynin diqqət və yaddaşla əlaqəli funksiyalarına təsir göstərə bilər. İnsan narahatlıq və gərginlik içində olduqda diqqətini bir məsələyə cəmləməkdə çətinlik çəkir. Nəticədə aldığı məlumatı tam mənimsəyə bilmir və sonradan həmin məlumatı xatırlamaqda çətinlik yaşayır.

Bəzən insan özünü unutqan hesab etsə də, əslində problem yaddaşdan daha çox diqqətin zəifləməsi ilə əlaqəli olur.

Yuxusuzluq və keyfiyyətsiz yuxu

Yuxu yaddaşın möhkəmlənməsi üçün vacib fizioloji prosesdir. Gün ərzində əldə etdiyimiz məlumatların emalı və uzunmüddətli yaddaşa ötürülməsi zamanı yuxunun xüsusi rolu var.

Az yatmaq, gecə tez-tez oyanmaq və yuxu rejiminin pozulması diqqətin azalmasına, düşünmə sürətinin zəifləməsinə və unutqanlığa səbəb ola bilər. Uzun müddət davam edən yuxu problemləri isə idrak funksiyalarına daha ciddi təsir göstərə bilər.

Vitamin və mineral çatışmazlığı

Orqanizmdə bəzi vitamin və mineralların çatışmazlığı yaddaş və sinir sisteminin fəaliyyətinə təsir edə bilər. Xüsusilə B12 vitamini çatışmazlığı sinir sistemində problemlərə, diqqət və yaddaş zəifliyinə səbəb ola bilər.

Dəmir çatışmazlığı və bunun nəticəsində yaranan anemiya da yorğunluq, halsızlıq və diqqət problemləri ilə müşayiət oluna bilər. Fol turşusu çatışmazlığı da bəzi hallarda idrak funksiyalarına təsir göstərir.

Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətində dəyişikliklər

Qalxanabənzər vəzinin hormonları maddələr mübadiləsinin və bir çox orqan sisteminin fəaliyyətinin tənzimlənməsində iştirak edir. Xüsusilə hipotireoz zamanı insanlarda yorğunluq, yuxululuq, düşünmə sürətinin azalması və yaddaş problemləri yarana bilər.

Bu səbəbdən davamlı unutqanlıq şikayəti olan şəxslərdə həkim göstərişi ilə qalxanabənzər vəzinin funksiyasının qiymətləndirilməsi məqsədəuyğun ola bilər.

Dərman preparatlarının təsiri

Bəzi dərmanlar yaddaşa və diqqətə təsir göstərə bilər. Xüsusilə müəyyən sakitləşdirici preparatlar, yuxu dərmanları və antixolinergik təsirli dərmanlar bəzi insanlarda unutqanlıq yarada bilər.

Əgər yaddaş problemləri yeni dərmana başladıqdan sonra meydana çıxıbsa, bu barədə həkimə məlumat vermək lazımdır. Dərmanları özbaşına dayandırmaq düzgün deyil.

Nevroloji xəstəliklər

Unutqanlıq bəzən nevroloji xəstəliklərin əlaməti ola bilər. Alzheimer xəstəliyi və digər demensiya növlərində yaddaş tədricən zəifləyir, insan gündəlik işləri yerinə yetirməkdə, tanış yerləri xatırlamaqda və qərar verməkdə çətinlik çəkə bilər.

Bununla yanaşı, insult, baş travmaları və digər nevroloji problemlər də yaddaş funksiyalarına təsir göstərə bilər.

Hansı unutqanlıq normal, hansı təhlükəlidir?

Hər hansı məlumatı müvəqqəti unutmaq, əşyanı hara qoyduğunu xatırlamamaq və ya tanış bir insanın adını bir müddət yada sala bilməmək hər zaman xəstəlik əlaməti deyil. Xüsusilə yorğunluq və diqqət dağınıqlığı zamanı belə hallar daha çox müşahidə olunur.

Lakin aşağıdakı əlamətlər varsa, həkim müayinəsi vacibdir:

– Eyni sualları və məlumatları dəfələrlə təkrarlamaq;

– Yaxın insanların adlarını və tanış hadisələri unutmaq;

– Əvvəllər asanlıqla yerinə yetirilən gündəlik işlərdə çətinlik çəkmək;

– Tanış ərazilərdə istiqaməti itirmək;

– Danışarkən sözləri tapmaqda davamlı çətinlik yaşamaq;

– Pul, alış-veriş və gündəlik planlaşdırma kimi işləri idarə edə bilməmək;

– Yaddaş problemlərinin getdikcə artması.

Xüsusilə unutqanlıq qısa müddətdə kəskin şəkildə yaranıbsa və nitq pozuntusu, üzün əyilməsi, qol və ya ayaqda qəfil zəifliklə müşayiət olunursa, təcili tibbi yardım çağırılmalıdır. Bu əlamətlər insult göstəricisi ola bilər.

 

Yaddaşı gücləndirmək üçün nə etməliyik?

Yaddaşın qorunması və diqqətin yaxşılaşdırılması üçün gündəlik həyat tərzində bir sıra dəyişikliklər etmək mümkündür.

Keyfiyyətli yuxuya üstünlük verin. Hər gün 7-9 saat yatmağa çalışın. Yatmazdan əvvəl telefon və digər elektron cihazlardan istifadəni azaltmaq, yuxu rejimini sabit saxlamaq faydalıdır.

Fiziki aktiv olun. Gündəlik gəzinti, üzgüçülük, velosiped və digər fiziki fəaliyyətlər beyinə qan dövranını və ümumi sağlamlığı dəstəkləyir. Müntəzəm fiziki aktivlik idrak sağlamlığının qorunmasında mühüm rol oynayır.

Düzgün qidalanın. Balıq, qoz-fındıq, yumurta, tərəvəz, meyvə, paxlalılar və tam taxıl məhsullarını qida rasionuna daxil edin. Balanslı qidalanma beynin normal fəaliyyəti üçün vacib olan qida maddələrinin qəbuluna kömək edir.

Beyni aktiv saxlayın. Kitab oxumaq, yeni dil öyrənmək, şahmat oynamaq, krossvord həll etmək və yeni bacarıqlar qazanmaq zehni aktivliyin qorunmasına kömək edə bilər.

Stressi idarə etməyi öyrənin. Davamlı emosional gərginlik diqqət və yaddaşa mənfi təsir göstərə bilər. İstirahət, nəfəs məşqləri, sevdiyiniz fəaliyyətlər və sosial ünsiyyət stressin azalmasına kömək edir.

Yaddaş üçün gündəlik qeydlər aparın. Görüləcək işləri yazmaq, vacib tarixləri təqvimdə qeyd etmək, əşyaları həmişə eyni yerdə saxlamaq gündəlik unutqanlığın yaratdığı çətinlikləri azalda bilər.

 

Unutqanlıq zamanı hansı müayinələr aparılmalıdır?

Yaddaş zəifliyinin səbəbini müəyyən etmək üçün ilk növbədə terapevt və ya ailə həkiminə müraciət etmək lazımdır. Həkim şikayətlərin nə vaxt başladığını, hansı hallarda artdığını, istifadə olunan dərmanları və yanaşı xəstəlikləri qiymətləndirir.

Zərurət olduqda aşağıdakı müayinələr təyin edilə bilər:

– Ümumi qan analizi;

– B12 vitamini və fol turşusunun səviyyəsi;

– Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün TSH analizi;

– Qlükoza və digər metabolik göstəricilər;

– Dəmir mübadiləsi göstəriciləri;

– Yaddaş və idrak funksiyalarını qiymətləndirən xüsusi testlər.

Nevroloji xəstəlik şübhəsi olduqda nevroloq müayinəsi, bəzi hallarda isə beyin MRT və ya KT müayinəsi tələb oluna bilər. Bütün bu müayinələrin hər kəsə eyni qaydada təyin edilməsi vacib deyil. Yanaşma fərdi şikayətlərə və müayinə nəticələrinə əsaslanmalıdır.

Nəticə etibarilə, unutqanlıq hər zaman ciddi xəstəlik demək deyil. Bəzən orqanizmin yorğunluq, yuxusuzluq və emosional gərginliyə reaksiyası kimi ortaya çıxır. Lakin yaddaş problemləri davamlı xarakter alırsa, getdikcə artırsa və gündəlik həyatımıza mane olursa, bunu yaşın və ya adi yorğunluğun nəticəsi hesab etmək düzgün deyil.

Yaddaş sağlamlığını qorumağın ən vacib yollarından biri beynin normal fəaliyyətini dəstəkləyən həyat tərzidir. Keyfiyyətli yuxu, balanslı qidalanma, fiziki və zehni aktivlik, stressin idarə olunması həm yaddaşın, həm də ümumi sağlamlığın qorunmasına kömək edir.

 

Nərminə Abbasova

Doktor Maya klinikasının baş həkiminin müavini

Terapevt, ailə həkimi

 

(Həkimlə əlaqə saxlamaq istəyənlər (051) 866 02 20 və (051) 567 66 96 mobil nömrələri ilə birbaşa Nərminə Abbasova ilə əlaqə saxlaya bilərlər.)




Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir