Rena Bayramova

İdeal çəkiyə çatmaq üçün pəhriz strategiyaları: sağlam və davamlı arıqlamağın yolları

Baxış sayı: 560

İdeal çəkiyə çatmaq bir çox insanın qarşısına qoyduğu məqsədlərdən biridir. Lakin arıqlamaq yalnız tərəzidəki rəqəmin azalması demək deyil. Əsas məqsəd orqanizmin sağlamlığını qorumaq, artıq piy toxumasını azaltmaq, əzələ kütləsini saxlamaq və əldə edilən nəticəni uzun müddət davam etdirməkdir.

Müasir dövrdə sürətli arıqlama vəd edən müxtəlif pəhriz proqramları, qida məhdudiyyətləri və idman metodları geniş yayılıb. İnsanlar qısa müddətdə nəticə əldə etmək üçün bəzən aclıq, birtərəfli qidalanma və həddindən artıq fiziki yüklənmə kimi üsullara müraciət edirlər. Halbuki bu yanaşmalar metabolik proseslərə, hormonal tarazlığa və ümumi sağlamlığa mənfi təsir göstərə bilər.

Sağlam çəkiyə çatmaq üçün əsas prinsip qısamüddətli pəhriz deyil, insanın həyat tərzinə uyğun, balanslaşdırılmış və davamlı qidalanma sisteminin formalaşdırılmasıdır.

 

İdeal çəki anlayışı: Hər kəs üçün eyni rəqəm yoxdur

İdeal çəki anlayışı fərdi xüsusiyyətlərə əsaslanır. Yaş, cins, boy, bədən quruluşu, əzələ kütləsi, hormonal vəziyyət və yanaşı xəstəliklər çəkinin qiymətləndirilməsində mühüm rol oynayır.

Bədən kütlə indeksi (BKİ) çəkinin boya uyğunluğunu ilkin qiymətləndirmək üçün istifadə olunan göstəricilərdən biridir. Bu göstərici bədən çəkisinin kiloqramla boyun metr kvadratına bölünməsi ilə hesablanır.

Yetkin insanlarda:

– 18,5-dən aşağı – az çəki;

– 18,5–24,9 – normal çəki;

– 25–29,9 – artıq çəki;

– 30 və daha yuxarı – piylənmə kimi qiymətləndirilir.

Lakin BKİ bədəndəki yağ və əzələ nisbətini göstərmir. Məsələn, yüksək əzələ kütləsinə malik şəxsin BKİ göstəricisi yüksək ola bilər, amma bu, mütləq piylənmə demək deyil. Buna görə də bel çevrəsi, bədən tərkibi və metabolik göstəricilər də nəzərə alınmalıdır.

 

Sağlam arıqlamanın əsas prinsipi – kalori balansı

Çəki itkisinin fizioloji əsası enerji balansıdır. Orqanizmin gün ərzində sərf etdiyi enerjidən daha az kalori qəbul edildikdə, bədən enerji ehtiyacını ödəmək üçün ehtiyatlarından istifadə etməyə başlayır.

Lakin burada əsas məsələ kalorini mümkün qədər azaltmaq deyil, düzgün enerji defisiti yaratmaqdır.

Həddindən artıq aşağı kalorili pəhrizlər:

– Əzələ kütləsinin azalmasına;

– Vitamin və mineral çatışmazlığına;

– Yorğunluq və halsızlığa;

– Saç tökülməsinə;

– Hormonal dəyişikliklərə;

– Maddələr mübadiləsinin uyğunlaşaraq enerji sərfiyyatını azaltmasına səbəb ola bilər.

Əksər yetkin insanlar üçün həftədə təxminən 0,5–1 kq çəki itkisi tədricən arıqlama hədəfi kimi qəbul edilir. Bununla belə, uyğun sürət başlanğıc çəkidən, sağlamlıq vəziyyətindən və fərdi xüsusiyyətlərdən asılıdır. Bəzi insanlarda daha yavaş çəki itkisi daha məqsədəuyğundur.

 

Pəhriz strategiyası necə qurulmalıdır?

Düzgün pəhriz insanı ac saxlamaq deyil, orqanizmin ehtiyac duyduğu qida maddələrini balanslı şəkildə təmin etməkdir. Arıqlamaq istəyən şəxsin qidalanma proqramı onun gündəlik enerji sərfiyyatına, sağlamlıq vəziyyətinə və həyat tərzinə uyğun hazırlanmalıdır.

Sağlam çəki itkisi üçün aşağıdakı qida qruplarına xüsusi diqqət yetirilməlidir.

 

1) Zülallarla zəngin qidalar

Zülallar əzələ kütləsinin qorunmasında, toxumaların bərpasında və toxluq hissinin daha uzun müddət davam etməsində mühüm rol oynayır. Toyuq əti, balıq, yumurta, yağsız ət, süd məhsulları, mərcimək, lobya və noxud gündəlik qidalanmada yer almalıdır.

Xüsusilə arıqlama dövründə zülal qəbulunun kifayət qədər olması vacibdir. Çünki enerji defisiti zamanı əzələ kütləsinin itirilməsi riskini azaltmağa kömək edir.

 

2) Liflə zəngin məhsullar

Tərəvəzlər, meyvələr, tam taxıllar, paxlalılar və göyərtilər lif mənbəyidir. Lif həzm sisteminin fəaliyyətini dəstəkləyir, toxluq hissini artırır və qanda şəkərin səviyyəsinin daha sabit qalmasına kömək edir.

Gündəlik menyuda brokoli, kələm, xiyar, pomidor, kök, alma, armud, yulaf və qarabaşaq kimi məhsullara yer vermək məqsədəuyğundur.

 

3) Sağlam yağlar

Arıqlamaq istəyən insanların tez-tez etdiyi səhvlərdən biri yağları qidalanmadan tamamilə çıxarmaqdır. Halbuki sağlam yağlar hormonların sintezi, hüceyrələrin fəaliyyəti və yağda həll olan vitaminlərin mənimsənilməsi üçün vacibdir.

Zeytun yağı, avokado, qoz, badam, fındıq və yağlı balıqlar faydalı yağ mənbələridir. Lakin onların da yüksək kalorili olduğu nəzərə alınmalı, porsiya ölçüsünə diqqət edilməlidir.

 

4) Sadə şəkər və emal olunmuş qidaların azaldılması

Şirniyyatlar, şəkərli içkilər, paketlənmiş qəlyanaltılar, fast-food və yüksək kalorili hazır məhsulların həddindən artıq istehlakı çəki artımına şərait yarada bilər.

Bu məhsulları tamamilə qadağan etmək əvəzinə, onların qəbulunu məhdudlaşdırmaq və gündəlik qidalanmada daha keyfiyyətli alternativlərə üstünlük vermək daha davamlı yanaşmadır.

 

Arıqlamaq üçün porsiya nəzarəti necə olmalıdır?

Sağlam qidalanmada yalnız məhsulların seçimi deyil, onların miqdarı da əhəmiyyətlidir. Bəzən insan faydalı hesab edilən qidaları belə normadan artıq qəbul etdikdə, gündəlik enerji ehtiyacını üstələyə bilər.

 

Porsiya nəzarətini asanlaşdırmaq üçün boşqab metodundan istifadə etmək mümkündür:

– Boşqabın yarısı tərəvəz və göyərtidən ibarət olmalıdır.

– Dörddə biri zülal mənbələrinə ayrılmalıdır.

– Digər dörddə birində tam taxıllar və ya digər kompleks karbohidratlar yer almalıdır.

– Sağlam yağlar isə uyğun miqdarda əlavə edilməlidir.

Bu üsul qidalanmanın balanslaşdırılmasına kömək edir və hər yeməkdə zülal, lif və karbohidratların uyğun nisbətdə qəbulunu asanlaşdırır.

 

Arıqlamaq üçün gündə neçə dəfə qidalanmaq lazımdır?

Gündə üç dəfə qidalanmaq, yoxsa az-az və tez-tez yemək? Bu sual arıqlamaq istəyən insanları ən çox düşündürən məsələlərdəndir.

Əslində, bütün insanlar üçün uyğun olan vahid qidalanma sayı yoxdur. Bəzi insanlar üç əsas yeməklə özlərini daha rahat hiss edir, digərləri isə əsas yeməklər arasında bir və ya iki kiçik ara yeməyə ehtiyac duyurlar.

Əsas məsələ gün ərzində qəbul edilən ümumi enerji miqdarı, qidaların keyfiyyəti və aclıq-toxluq siqnallarına diqqət yetirməkdir.

Səhər yeməyini məcburi şəkildə yemək və ya axşam saat 18:00-dan sonra qidalanmamaq kimi sərt qaydalar da hər kəs üçün elmi əsaslandırılmış universal tələblər deyil. Axşam yeməyinin gec saatlara saxlanılması bəzi insanlarda artıq kalori qəbuluna və yuxu keyfiyyətinin pisləşməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də qidalanma saatları fərdi həyat rejiminə uyğunlaşdırılmalıdır.

 

İdman və fiziki aktivlik çəki itkisində hansı rolu oynayır?

Sağlam arıqlama prosesini yalnız pəhrizlə məhdudlaşdırmaq düzgün deyil. Fiziki aktivlik enerji sərfiyyatını artırmaqla yanaşı, ürək-damar sisteminin sağlamlığını, insulin həssaslığını, əzələ gücünü və psixoloji vəziyyəti dəstəkləyir.

Çəki itirmək istəyən şəxslər üçün həm aerob, həm də güc məşqlərinin birləşdirilməsi daha məqsədəuyğun hesab olunur.

Aerob məşqlər: Sürətli gəzinti, üzgüçülük, velosiped sürmək, rəqs və yüngül qaçış ürək-damar sisteminin fəaliyyətini yaxşılaşdırır və enerji sərfiyyatını artırır.

Güc məşqləri: Ağırlıqla məşqlər, rezin lentlərlə hərəkətlər və bədən çəkisi ilə yerinə yetirilən məşqlər əzələ kütləsinin qorunmasına və güclənməsinə kömək edir.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyələrinə əsasən, yetkin şəxslər həftədə 150–300 dəqiqə orta intensivlikli aerob fiziki aktivliklə məşğul olmalı, əlavə olaraq həftədə ən azı iki gün əsas əzələ qruplarını gücləndirən məşqlər etməlidirlər.

Fiziki aktivliyə yeni başlayan şəxslər isə məşqlərə tədricən başlamalıdırlar. Xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri, yüksək təzyiq, oynaq problemləri və digər xroniki xəstəlikləri olan şəxslər məşq proqramını həkimlə razılaşdırmalıdırlar.

 

Su qəbulu və yuxu çəkiyə necə təsir edir?

Arıqlama prosesində çox vaxt diqqətdən kənarda qalan iki mühüm amil su qəbulu və yuxu rejimidir.

Su orqanizmdə maddələr mübadiləsi, temperaturun tənzimlənməsi, həzm və digər fizioloji proseslər üçün vacibdir. Bəzən insanlar susuzluğu aclıqla səhv sala bilirlər. Kifayət qədər su qəbul etmək ümumi sağlamlığı dəstəkləyir və bəzi hallarda lazımsız qəlyanaltı qəbulunun qarşısını almağa kömək edir.

Suya olan ehtiyac isə insanın yaşından, fiziki aktivliyindən, qidalanmasından, hava şəraitindən və sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Buna görə də hər kəs üçün eyni miqdarda su içmək qaydası müəyyən etmək doğru deyil.

Yuxu da çəkiyə təsir edən mühüm amillərdəndir. Yetərsiz yuxu iştahanın tənzimlənməsini çətinləşdirə, yüksək kalorili qidalara meyli artıra və fiziki aktivliyi azalda bilər. Yetkin insanların əksəriyyəti üçün gecə 7–9 saat keyfiyyətli yuxu tövsiyə olunur.

 

Sürətli arıqlama və şok pəhrizlər niyə təhlükəlidir?

Qısa müddətdə çox kiloqram itirmək vəd edən pəhrizlər ilk baxışdan cəlbedici görünsə də, onların nəticələri hər zaman sağlam olmur.

Çox aşağı kalorili qidalanma zamanı çəkinin sürətlə azalması təkcə piy toxumasının deyil, suyun və əzələ kütləsinin də itirilməsi ilə əlaqəli ola bilər.

Belə pəhrizlər:

– Qida maddələrinin çatışmazlığına;

– Əzələ zəifliyinə;

– Öd daşlarının yaranma riskinin artmasına;

– Hormonal və menstrual dəyişikliklərə;

– Saç tökülməsinə;

– Yorğunluq və diqqət pozğunluğuna səbəb ola bilər.

Bundan əlavə, sərt məhdudiyyətlər uzun müddət davam etdirilə bilmədiyindən insan əvvəlki qidalanma vərdişlərinə qayıda və itirdiyi çəkini yenidən ala bilər.

Bu səbəbdən arıqlama prosesində məqsəd mümkün qədər tez nəticə əldə etmək deyil, sağlam vərdişləri formalaşdırmaq olmalıdır.

 

Arıqlama zamanı ən çox yol verilən səhvlər

Sağlam çəkiyə çatmaq istəyən insanlar bəzən nəticəni sürətləndirmək üçün yanlış üsullardan istifadə edirlər. Ən çox rast gəlinən səhvlər bunlardır:

– Karbohidratları tamamilə qidalanmadan çıxarmaq;

– Uzun müddət ac qalmaq;

– Yalnız salat və meyvələrlə qidalanmaq;

– Arıqlama çayları və müxtəlif detoks proqramlarına güvənmək;

– Həkim məsləhəti olmadan arıqlama preparatları qəbul etmək;

– Hər gün tərəzidəki rəqəmə əsasən nəticəni qiymətləndirmək;

– Fiziki aktivliyi nəzərə almadan yalnız pəhrizə üstünlük vermək.

Xüsusilə arıqlama çayları və detoks məhsulları piy toxumasını əritmək üçün sübut olunmuş vasitələr deyil. Bəzi məhsullar sidikqovucu və ya işlədici təsir göstərərək bədəndən su itkisinə səbəb olur. Bu isə real yağ itkisi ilə eyni deyil.

 

Çəki itkisinin nəticəsini necə qorumaq olar?

Arıqlamaq qədər əldə edilən nəticəni qorumaq da vacibdir. Bunun üçün pəhriz dövründə formalaşdırılan sağlam vərdişlər sonradan da davam etdirilməlidir.

İlk növbədə, qidalanma rejimi insanın gündəlik həyatına uyğun olmalıdır. Əgər pəhriz yalnız müəyyən müddət ərzində tətbiq edilə bilirsə və insanın adi həyat tərzinə uyğun gəlmirsə, həmin nəticəni qorumaq çətinləşəcək.

Çəkinin mütəmadi izlənilməsi, fiziki aktivliyin saxlanılması, porsiyalara diqqət yetirilməsi və emosional yemək davranışının idarə olunması uzunmüddətli nəticələr üçün əhəmiyyətlidir.

Həmçinin stressin idarə edilməsi də unudulmamalıdır. Bəzi insanlarda stress zamanı iştaha artır, digərlərində isə azalır. Emosional vəziyyətlə qidalanma arasındakı əlaqəni anlamaq sağlam çəkiyə çatmaq prosesini asanlaşdıra bilər.

 

Hər kəs üçün fərdi qidalanma proqramı vacibdir

Arıqlama proqramı hazırlanarkən insanın yalnız çəkisi və boyu deyil, sağlamlıq vəziyyəti də nəzərə alınmalıdır. İnsulin müqaviməti, şəkərli diabet, qalxanabənzər vəz xəstəlikləri, polikistik yumurtalıq sindromu, həzm sistemi problemləri və hormonal dəyişikliklər çəki idarəçiliyinə təsir göstərə bilər.

Hamilə və süd verən qadınlar, yeniyetmələr, yaşlı insanlar və xroniki xəstəlikləri olan şəxslər üçün standart arıqlama pəhrizlərinin tətbiqi düzgün deyil. Bu qruplarda qidalanma mütəxəssis və həkim nəzarəti altında fərdi şəkildə planlaşdırılmalıdır.

Bəzən çəki artımının arxasında yalnız artıq kalori qəbulu deyil, hormonal problemlər, qəbul edilən bəzi dərmanlar, yuxu pozğunluqları və digər tibbi səbəblər də dayana bilər. Belə hallarda yalnız pəhriz saxlamaq problemi həll etməyə bilər.

İdeal çəkiyə çatmaq qısa müddətli məqsəd deyil, sağlam həyat tərzinin formalaşdırılması prosesidir. Balanslaşdırılmış qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, keyfiyyətli yuxu, kifayət qədər su qəbulu və psixoloji tarazlıq bu prosesin əsas dayaqlarıdır.

Unutmaq olmaz ki, sağlam arıqlama aclıq, sərt qadağalar və özünü cəzalandırmaq demək deyil. Orqanizmin ehtiyaclarını nəzərə alan, fərdi xüsusiyyətlərə uyğunlaşdırılmış və uzun müddət davam etdirilə bilən qidalanma strategiyası həm sağlam çəkiyə çatmağa, həm də əldə edilən nəticəni qorumağa imkan verir.

 

Dr. Rəna Bayramova

Pediatr, uşaq kardioloqu, ailə həkimi, kliniki dietoloq

Misir və Rusiya Dietoloqlar Assosiasiyasının üzvü




Bir cavab yazın

Sizin e-poçt ünvanınız dərc edilməyəcəkdir. Gərəkli sahələr * ilə işarələnmişdir