Yay aylarında havanın temperaturunun yüksəlməsi insan orqanizmi üçün ciddi yük yaradır. Xüsusilə uzun müddət günəş altında qalmaq, isti və havasız mühitdə işləmək, kifayət qədər maye qəbul etməmək orqanizmin normal istilik tənzimləmə mexanizmini poza bilər. Bu zaman bədən həddindən artıq qızır və təhlükəli vəziyyət olan istilik vurması yarana bilər.

İstilik vurması sadəcə “istidən pis olmaq” deyil. Vaxtında müdaxilə edilmədikdə huşun itməsi, orqanların zədələnməsi və həyati təhlükə ilə nəticələnə bilən təcili tibbi vəziyyətdir. Buna görə də ilk əlamətləri tanımaq və düzgün addımlar atmaq çox vacibdir.

Terapevt, ailə həkimi Nərminə Abbasova bildirir ki, isti havalarda halsızlıq, başgicəllənmə və gücsüzlük kimi əlamətlərə laqeyd yanaşmaq olmaz. Bəzi hallarda bu əlamətlər orqanizmin artıq həddindən artıq qızmağa başladığını göstərə bilər.

İstilik vurması necə yaranır?

Normal şəraitdə insan orqanizmi tərləmə və dəriyə qan axınının artması vasitəsilə bədən temperaturunu tənzimləyir. Lakin hava çox isti və rütubətli olduqda, insan uzun müddət günəş altında qaldıqda və ya kifayət qədər su içmədikdə bu mexanizm effektiv işləməyə bilər.

Bədən istiliyi yüksəldikcə orqanizm artıq özünü lazımi səviyyədə soyuda bilmir. Nəticədə sinir sistemi, ürək-damar sistemi, böyrəklər və digər orqanların fəaliyyəti pozula bilər.

İstilik vurması yalnız birbaşa günəş altında baş vermir. Havasız otaqda, isti avtomobildə, ağır fiziki iş zamanı və ya yüksək temperatur şəraitində uzun müddət qaldıqda da yarana bilər.

İlk əlamətlər hansılardır?

İstilik vurması adətən qəfil görünmür. Əksər hallarda orqanizm əvvəlcədən müəyyən xəbərdarlıq siqnalları verir.

İlk əlamətlərə aşağıdakılar aid ola bilər:

Güclü susuzluq;

Halsızlıq və ümumi zəiflik;

Baş ağrısı;

Başgicəllənmə;

Ürəkbulanma və qusma;

Həddindən artıq tərləmə;

Əzələlərdə ağrı və ya qıcolma;

Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi;

Nəfəsin tezləşməsi;

Diqqətin azalması və özünü toparlamaqda çətinlik.

Bu mərhələdə insan sərin yerə keçərsə, istirahət edərsə və maye qəbul edərsə, vəziyyətin ağırlaşmasının qarşısını almaq mümkün ola bilər. Lakin bəzi hallarda vəziyyət sürətlə ağırlaşır və artıq istilik vurmasının təhlükəli əlamətləri meydana çıxır.

Hansı əlamətlər təhlükəlidir?

Aşağıdakı əlamətlər istilik vurmasının ağırlaşdığını göstərə bilər:

Bədən temperaturunun çox yüksəlməsi;

Şüurun qarışması;

Nitqdə və davranışda dəyişiklik;

İnsanların və ətraf mühitin düzgün dərk edilməməsi;

Güclü zəiflik və ayaq üstə dura bilməmək;

Huşun itməsi;

Qıcolmalar;

Dərinin çox isti və qızarmış olması;

Nəfəsin və nəbzin sürətlənməsi.

İnsan istilik vurması zamanı həmişə tərləmir. Bəzən dəri isti və quru ola bilər. Buna görə yalnız tərləmənin olub-olmamasına əsasən vəziyyəti qiymətləndirmək düzgün deyil.

İstilik vurması zamanı ilk yardım necə göstərilməlidir?

İstilik vurmasından şübhələnildikdə əsas məqsəd insanın bədən temperaturunu mümkün qədər tez və təhlükəsiz şəkildə azaltmaqdır.

İlk növbədə həmin şəxsi günəşdən uzaqlaşdırmaq və sərin, kölgəli və ya kondisionerli yerə aparmaq lazımdır. Əgər insanın vəziyyəti imkan verirsə, onu uzatmaq və sıx, qalın geyimlərini boşaltmaq tövsiyə olunur.

Bədəni soyutmaq üçün aşağıdakı tədbirlər görülə bilər:

Dəriyə sərin su çiləmək;

Yaş və sərin dəsmalı boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsinə qoymaq;

Ventilyator və ya yelpik vasitəsilə hava axını yaratmaq;

Mümkünsə, insanı sərin duş və ya vannaya yerləşdirmək;

Soyutma prosesini yardım gələnə qədər davam etdirmək.

Əgər insan ayıqdır, şüuru aydındır və rahat uduna bilirsə, ona az-az sərin su verilə bilər. Lakin huşu qarışıbsa, yuxuludursa, qusursa və ya huşunu itiribsə, ağızdan su və ya hər hansı maye vermək olmaz. Bu, boğulma və mayenin tənəffüs yollarına keçməsi riskini artıra bilər.

Nə zaman təcili yardım çağırılmalıdır?

İstilik vurması həyati təhlükə yarada biləcəyi üçün ağır əlamətlər olduqda dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.

Xüsusilə aşağıdakı hallarda vaxt itirmək olmaz:

İnsan huşunu itiribsə;

Şüuru qarışıbsa;

Qıcolma baş veribsə;

Bədən temperaturu çox yüksəkdirsə;

Davamlı qusma varsa;

Vəziyyət qısa müddətdə yaxşılaşmırsa;

İnsan ayağa qalxa və ya normal danışa bilmirsə.

Təcili yardım gələnə qədər insanı sərin mühitdə saxlamaq və bədəni soyutmağa davam etmək lazımdır.

Kimlər daha çox risk altındadır?

İstilik vurması hər kəsdə yarana bilər. Lakin bəzi qruplarda risk daha yüksəkdir.

Bunlara aşağıdakılar daxildir:

Körpələr və kiçik uşaqlar;

Yaşlı insanlar;

Hamilə qadınlar;

Ürək və damar xəstəlikləri olan şəxslər;

Yüksək təzyiq və ya böyrək xəstəliyi olan insanlar;

Şəkərli diabeti olan şəxslər;

Açıq havada ağır fiziki iş görənlər;

İdmançılar;

Kifayət qədər maye qəbul etməyən şəxslər.

Xüsusilə uşaqlar və yaşlılar isti havanın təsirinə daha həssas ola bilərlər. Onlarda susuzluq hissi zəif ifadə oluna və vəziyyət daha sürətlə ağırlaşa bilər.

İstilik vurmasının qarşısını necə almaq olar?

İsti günlərdə sadə qoruyucu tədbirlər istilik vurması riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Bunun üçün:

Gün ərzində müntəzəm su içmək;

Susamağı gözləmədən maye qəbul etmək;

Günəşin ən güclü olduğu saatlarda uzun müddət açıq havada qalmamaq;

Açıq rəngli, yüngül və hava keçirən geyimlər seçmək;

Baş örtüyündən istifadə etmək;

Ağır fiziki fəaliyyəti səhər və ya axşam saatlarına planlaşdırmaq;

Havasız və çox isti məkanlarda uzun müddət qalmamaq;

Uşaqları və yaşlıları nəzarətsiz şəkildə isti avtomobildə saxlamamaq vacibdir.

Alkoqollu və çox şəkərli içkilər bəzi hallarda susuzlaşmanı artıra bilər. Buna görə isti havalarda əsas maye mənbəyi su olmalıdır.

İstilik vurması vaxtında tanındıqda və düzgün müdaxilə edildikdə qarşısı alına bilən, lakin gecikdikdə ciddi fəsadlara səbəb ola bilən vəziyyətdir. Güclü halsızlıq, başgicəllənmə, ürəkbulanma və bədən istiliyinin yüksəlməsi kimi əlamətlərə diqqət yetirmək lazımdır.

Ailə həkimi Nərminə Abbasovanın sözlərinə görə, isti havalarda özümüzün və yaxınlarımızın vəziyyətini müşahidə etmək, kifayət qədər maye qəbul etmək və ilk təhlükəli əlamətlər zamanı vaxt itirmədən tədbir görmək vacibdir.

Unutmayaq: isti havada yaranan hər halsızlıq sadə yorğunluq olmaya bilər. Şüur bulanıqlığı, huşun itməsi və ya vəziyyətin sürətlə ağırlaşması zamanı dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır.

Nərminə Abbasova

Terapevt, ailə həkimi