Müasir dövrdə insanın uğurunu müəyyən edən amillər arasında təkcə yüksək intellekt göstəriciləri deyil, həm də emosiyalarını idarə etmək, başqalarının hisslərini anlamaq və sağlam münasibətlər qurmaq bacarığı mühüm yer tutur. Bu bacarıqların məcmusu emosional intellekt adlanır.
Emosional intellekt insanın öz duyğularını tanıması, onları düzgün ifadə etməsi, idarə etməsi və qarşı tərəfin emosional vəziyyətini anlaması qabiliyyətidir. Araşdırmalar göstərir ki, emosional intellekti yüksək olan uşaqlar və böyüklər sosial münasibətlərdə daha uğurlu olur, stresslə daha effektiv mübarizə aparır və psixoloji rifahlarını daha yaxşı qoruyurlar.
Emosional intellektin əsas komponentləri
Emosional intellekt aşağıdakı əsas bacarıqlardan ibarətdir:
Öz emosiyalarını tanımaq;
Emosiyaları idarə etmək;
Empatiya qurmaq;
Sosial bacarıqları inkişaf etdirmək;
Motivasiyanı qorumaq.
Bu bacarıqlar anadangəlmə deyil, həyat boyu inkişaf etdirilə bilir.
Emosional intellektin inkişafı üçün praktik üsullar
1) Emosiyalara ad verməyi öyrətmək
Uşaqlar və böyüklər bəzən hiss etdikləri duyğuları ifadə etməkdə çətinlik çəkirlər. Buna görə gündəlik həyatda emosiyalar haqqında danışmaq vacibdir.
Məsələn:
“Hazırda özünü necə hiss edirsən?”
“Bu hadisə səni sevindirdi, yoxsa məyus etdi?”
“Səncə dostun niyə kədərləndi?”
Emosiyalara ad vermək onların daha yaxşı başa düşülməsinə kömək edir.
2) Aktiv dinləmə bacarığını inkişaf etdirmək
Empatiya qurmağın əsas yolu qarşı tərəfi diqqətlə dinləməkdir. Dinləyərkən sözünü kəsməmək, göz təması yaratmaq və hissləri anlamağa çalışmaq vacibdir.
Valideyn və müəllimlər uşaqlara nümunə olaraq bu bacarığın formalaşmasına böyük töhfə verə bilərlər.
3) Emosiya gündəliyi aparmaq
Gündəlik olaraq hisslərin qeyd edilməsi insanın öz daxili dünyasını daha yaxşı tanımasına imkan yaradır.
Sadə şəkildə aşağıdakı suallara cavab yazmaq kifayətdir:
Bu gün özümü necə hiss etdim?
Məni sevindirən nə oldu?
Məni narahat edən nə idi?
Bu hisslərlə necə mübarizə apardım?
Bu üsul özünüdərk səviyyəsini artırır.
4) Nəfəs və rahatlama məşqləri
Güclü emosiyalar zamanı nəfəs texnikaları çox faydalıdır.
Məsələn:
Dörd saniyə nəfəs almaq;
Dörd saniyə saxlamaq;
Dörd saniyə ərzində nəfəs vermək.
Bu sadə məşq həyəcan və gərginliyi azaltmağa kömək edir.
5) Empatiya oyunlarından istifadə etmək
Uşaqlarla aparılan rol oyunları emosional intellektin inkişafında olduqca effektivdir.
Məsələn:
“Əgər sən onun yerində olsaydın nə hiss edərdin?”
“Bu vəziyyətdə dostuna necə kömək edə bilərdin?”
Bu fəaliyyətlər uşaqlarda anlayış və mərhəmət hisslərini gücləndirir.
6) Münaqişələrin sağlam həllini öyrətmək
Problemlərdən qaçmaq əvəzinə onların həlli yollarını öyrənmək emosional yetkinliyin göstəricisidir.
Uşaqlara aşağıdakı addımları öyrətmək faydalıdır:
Problemi müəyyən et;
Hisslərini ifadə et;
Qarşı tərəfi dinlə;
Birgə həll yolu tap.
Bu yanaşma münasibətlərin qorunmasına və qarşılıqlı hörmətin formalaşmasına kömək edir.
7) Müsbət özünəqədr hissini gücləndirmək
Emosional intellekt özünü qəbul etməkdən başlayır. Uşaqların və böyüklərin uğurlarını qeyd etmək, səylərini dəyərləndirmək və öz güclü tərəflərini tanımalarına şərait yaratmaq vacibdir.
Valideyn və müəllimlərin rolu
Emosional intellekt ilk növbədə ailədə və məktəbdə formalaşır. Uşaqlar böyüklərin davranışlarını müşahidə edərək öyrənirlər. Buna görə valideyn və müəllimlər öz emosiyalarını sağlam şəkildə ifadə etməli, uşaqlara nümunə olmalıdırlar.
Sevgi, anlayış, hörmət və təhlükəsiz ünsiyyət mühiti uşağın emosional inkişafının təməlini təşkil edir.
Emosional intellekt həyatın bütün sahələrində uğurun, sağlam münasibətlərin və psixoloji rifahın vacib şərtidir. Bu bacarıqların erkən yaşlardan inkişaf etdirilməsi uşaqların gələcəkdə daha özünəinamlı, empatik və sosial cəhətdən uğurlu fərdlər kimi formalaşmasına kömək edir. Hər bir valideyn, müəllim və mütəxəssis emosional intellektin inkişafına xüsusi diqqət yetirməklə cəmiyyətin daha sağlam və xoşbəxt gələcəyinə töhfə verə bilər.
Mənsurə Qəhrəmanova
Psixoloq-Pedaqoq, Uşaq İnkişaf Mütəxəssisi
Yurd İnklüziv İnkişaf Mərkəzinin təsisçisi və rəhbəri
(Psixoloqla əlaqə saxlamaq istəyənlər, 055 361 68 60 mobil nömrsi ilə birbaşa Mənsurə Qəhrəmanova ilə əlaqə saxlaya bilərlər. Həmçinin psixoloqpedaqoqmq adlı instagram səhifəsi vasitəsi ilə də Mənsurə xanımla kontakt yarada bilərlər.)
